زلزله ونزوئلا زنگ خطر برای برجهای ساحلی شمال ایران
به اعتقاد محققان امواج زلزله با دوره تناوب بلند میتوانند حتی در فواصل دور از کانون زلزله درحدود ۲۰۰ کیلومتری نیز اثرگذار باشند و دربرخی شرایط موجب تداوم لرزش و حتی آسیب یا تخریب ساختمانها شوند و این پدیده بهویژه در مناطقی که دارای خاک نرم هستند اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ موضوعی که با توجه به روندروبه رشد برجسازی در نوار ساحلی شمال ایران بهعنوان یک هشدار جدی در حوزه ایمنی لرزهای شهری مطرح است.
در حالی که عملیات امداد و ارزیابی خسارات ناشی از زمینلرزههای قدرتمند ونزوئلا همچنان ادامه دارد، این رخداد به یکی از مهمترین نمونههای اخیر برای بررسی رفتار ساختمانهای بلند در برابر امواج لرزهای تبدیل شده است؛ دو زمینلرزه پیاپی به بزرگای ۷.۲ و ۷.۵ که تنها ۳۹ ثانیه با یکدیگر فاصله داشتند، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶ شمال ونزوئلا را لرزاندند.
کانون این زمین لرزهها در حدود ۱۷۵ تا ۱۸۵ کیلومتری غرب کاراکاس قرار داشت، اما شدت لرزش به حدی بود که علاوه بر پایتخت، ایالتهای ساحلی و بخشهای وسیعی از مرکز و شمال این کشور را دربر گرفت و حتی در برخی کشورهای همسایه و جزایر کارائیب نیز احساس شد. این زمینلرزهها صدها کشته و هزاران مصدوم برجای گذاشت و موجب فروریزش یا آسیب جدی شمار زیادی از ساختمانها، بهویژه در کاراکاس و مناطق ساحلی شد.
به گفته دکتر علی بیتاللهی، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، آنچه در این زمینلرزه بیش از همه اهمیت دارد، تنها بزرگی زلزله نیست، بلکه رفتار امواج با پریود بلند در فاصله زیاد از کانون زلزله است؛ امواجی که میتوانند پس از میرا شدن ارتعاشات تند، همچنان ساختمانهای بلند را که بر روی خاکهای نرم و آبرفتی احداث شدهاند، به نوسانهای شدید وادار کنند.
وی معتقد است تجربه ونزوئلا و نمونه مشابه آن در بانکوک، هشداری جدی برای کشورهایی مانند ایران است؛ به ویژه در نواحی ساحلی شمال کشور که طی سالهای اخیر روند برجسازی بر روی زمینهای نرم شتاب گرفته است.
به گفته بیتاللهی، در چنین مناطقی، حتی اگر کانون زلزله در فاصله قابل توجهی قرار داشته باشد، ترکیب «ساختمان بلند» و «خاک نرم» میتواند خطر تشدید ارتعاشات، افزایش تنش در طبقات پایین و در نهایت فروریزش سازه را افزایش دهد؛
به اعتقاد وی این موضوع باید در سیاستهای شهرسازی، صدور مجوز ساخت و طراحی لرزهای ساختمانهای بلند با حساسیت بیشتری مورد توجه قرار گیرد.
رفتار متفاوت ساختمانها در فاصله دورتر از کانون زلزله در ونزوئلا
علی با اشاره به تجربه زمینلرزه اخیر ونزوئلا و رفتار متفاوت ساختمانها در فاصلههای دور از کانون زلزله، به تشریح یک اصل بنیادی در مهندسی زلزله پرداخت و در این باره توضیح داد: در انتشار امواج زلزله یک واقعیت علمی تثبیت شده وجود دارد؛ امواج با فرکانس بالا و نوسانات سریع معمولا در فواصل کوتاه تضعیف و محو میشوند، اما امواج با فرکانس پایین و پریود بلند میتوانند مسافتهای طولانی را طی کنند. این ویژگی باعث میشود در فاصلههای دور از کانون زلزله، لرزشهای تند و شدید معمولا احساس نشود، اما در عوض جا به جاییهای آرام و قابل مشاهده در اجسام آویزان یا سازههای بلند رخ دهد.
بیتاللهی با اشاره به تجربههای تاریخی، از جمله زلزله مکزیکوسیتی در اوایل قرن بیستم، افزود: در این رخدادها مشاهده شده که ساختمانهای کوتاه مرتبه و فرسوده در برخی موارد آسیب جدی ندیدهاند، اما ساختمانهای بلند مرتبه دچار تخریب شدهاند؛ موضوعی که به تشدید اثر امواج با پریود بلند در خاکهای نرم مرتبط است.
وی با بیان اینکه در شرایطی که زمین نرم باشد و ساختمان نیز ارتفاع زیادی داشته باشد، امواج با دوره تناوب بلند میتوانند سازه را وارد نوسان کنند، ادامه داد: در مقابل، ساختمانهای کوتاه مرتبه در همان محل ممکن است این نوع ارتعاش را اصلا احساس نکنند یا واکنش بسیار محدودی داشته باشند.
