آیا شامپوهای بدون سولفات، سلامت مو را تضمین میکنند؟
دکتر وحید نوبهار، عضو رسمی انجمن بین المللی متخصصان پوست DSGNY
صنعت محصولات مراقبت از مو در سالهای گذشته شاهد گسترش قابل توجه شامپوهای بدون سولفات (Sulfate-Free Shampoos) بوده که با شعارهای حفظ رطوبت طبیعی مو، جلوگیری از خشکی، کاهش آسیب ساقه و محافظت از موهای رنگشده به مصرفکنندگان عرضه میشوند. تبلیغات محصولات مذکور گاهی چنان بر زیان سولفاتها تأکید دارند که گویی وجود این ترکیبات در فرمولاسیون شامپو، بهخودیخود نشانه نامطلوب بودن محصول است. با این حال، ارزیابی علمی این ادعاها به بررسی دقیقتر عملکرد مواد شوینده، غلظت آنها و ویژگیهای پوست سر و ساقه مو نیاز دارد.
سولفاتهایی مانند سدیم لوریل سولفات (SLS) و سدیم لورت سولفات (SLES) از سورفکتانتهای آنیونی هستند که برای حذف چربی، آلودگی و بقایای محصولات آرایشی از پوست سر و مو به کار میروند. قدرت پاککنندگی و ایجاد کف، از دلایل کاربرد گسترده سولفات در محصولات شوینده است. اما شدت پاککنندگی همه سولفاتها یکسان نبوده و تفاوت بین ساختار شیمیایی، غلظت و ترکیب آنها با سایر مواد فرمولاسیون، بر میزان تحریکپذیری و اثر شویندگی محصول تأثیر دارد.
گزارش رسمی سازمان بهداشت کانادا درباره ایمنی مواد آرایشی تصریح کرده که سدیم لوریل سولفات در غلظتهای بالا برای برخی افراد تحریککننده پوست و چشم بوده اما ارزیابی تخصصی انجام شده در سالهای ۱۹۸۳ و ۲۰۰۴، ایمنی مصرف ماده فوق را در محصولات شوینده مانند شامپو تأیید کرده است. بنابراین برابر دانستن وجود ماده مذک.ر با آسیب قطعی به مو یا پوست سر، پشتوانه علمی ندارد. پژوهش جدیدتر نیز نشان داد که ظرفیت تحریککنندگی ترکیب مذکور به غلظت و فرمولاسیون محصول وابسته بوده و عوارض آن در محصولات استاندارد و غیرتحریککننده بهطور معمول مشاهده نمیشود.
پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ با مشارکت پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تبریز، اطلاعات قابل توجهی درباره اثر ترکیات مدکور بر ساختار پروتئینی مو ارائه کرده است. محققان در این مطالعه آزمایشگاهی، نمونههای موی طبیعی را در معرض غلظتهای متفاوت این مواد قرار دادند. افزایش غلظت هر دو سورفکتانت با افزایش اتلاف پروتئین مو همراه بود. همچنین افزایش پنج درجهای دمای آزمایش، در شرایط بررسیشده، میزان اتلاف پروتئین را تقریباً دو برابر کرد. پژوهشگران بر اهمیت کنترل غلظت مواد شوینده و تنظیم pH فرمولاسیون در محدوده ۵ تا ۷ تأکید کردند. البته پژوهش مذکور روی دستههای موی جداشده از بدن انجام شده و نتایج آن را نباید بدون مطالعات بالینی، معادل آسیب قطعی ناشی از مصرف معمول شامپو در انسان دانست. از سوی دیگر، حذف سولفات به معنای تولید شامپوی ملایمتر نیست. شامپوهای بدون سولفات نیز برای پاککنندگی به سورفکتانتهای جایگزین نیاز دارند و عملکرد آنها به نوع ماده شوینده، غلظت، ترکیبات نرمکننده و pH محصول وابسته است. بنابراین، برچسب فاقد سولفات به خودی خود معیار کافی برای ارزیابی کیفیت یا سازگاری شامپو با پوست سر نیست.
باید گفت انتخاب شامپو باید با وضعیت پوست سر و ویژگیهای ساقه مو هماهنگ باشد. افراد دارای پوست سر چرب، آلودگی یا تجمع محصولات حالتدهنده، به پاککنندگی مؤثر نیاز داشته و در آن سو موهای خشک، دکلرهشده، آسیبدیده یا رنگشده بطور معمول با شویندههای ملایمتر سازگاری بیشتری دارند. همچنین افراد دارای حساسیت یا التهاب پوست سر باید ترکیبات محصول را با دقت بیشتری انتخاب کنند.
نویسنده براین باور است که بازار مراقبت از مو به شفافیت علمی بیشتری نیاز دارد. حذف یک ماده از فرمولاسیون، بدون بررسی عملکرد جایگزینها و کیفیت محصول نهایی، تضمینکننده سلامت مو نیست. معیار انتخاب شامپو باید قدرت پاککنندگی متناسب، میزان تحریکپذیری، سازگاری با پوست سر، حفظ کیفیت ساقه مو و شواهد معتبر درباره عملکرد محصول باشد. در پزشکی پوست و مو، کیفیت یک محصول را نام تجاری یا عبارت تبلیغاتی روی بستهبندی تعیین نکرده و ترکیب علمی مواد و تناسب آن با نیاز واقعی مصرفکننده اهمیت دارد.