جایگاه هیدروژن در نقشه جدید انرژی

مقدمه

منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا که دهه‌ها به عنوان قطب تولید و صادرات نفت و گاز شناخته می‌شد، در سال‌های اخیر گام‌های بلندی در جهت تنوع‌بخشی به سبد انرژی خود و ورود به عرصه تولید سوخت‌های پاک برداشته است. فناوری هیدروژن، به ویژه هیدروژن سبز تولیدشده از منابع تجدیدپذیر، در کانون این تحول قرار دارد. بر اساس گزارش سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت، تعداد پروژه‌های تولید هیدروژن در کشورهای عربی تا پایان مارس ۲۰۲۶ به ۱۳۳ پروژه رسیده است که این رقم نزدیک به چهار برابر تعداد پروژه‌های اعلام‌شده در سال ۲۰۲۱ است (سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت، گزارش مارس ۲۰۲۶). این گزارش تحلیلی با استناد به داده‌های رسمی، گزارش‌های مراکز پژوهشی و اظهارات مقامات مسئول، وضعیت کنونی، چشم‌اندازها و چالش‌های پیش‌روی توسعه هیدروژن در این منطقه را بررسی می‌کند.

ابعاد کمی پروژه‌های هیدروژن در منطقه

بر اساس داده‌های گردآوری‌شده توسط نشریه تخصصی انرژی خاورمیانه و سامانه ردیابی پروژه‌های این نشریه، بیش از ۷۰ پروژه هیدروژن سبز و آبی در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا در دست پیگیری است (نشریه انرژی خاورمیانه، سامانه ردیابی پروژه‌ها، فوریه ۲۰۲۵). بیشترین ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده مربوط به کشورهای مراکش، مصر، عمان و امارات متحده عربی است. سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت گزارش داده است که تولید هدف‌گذاری‌شده هیدروژن کم‌کربن در کشورهای عربی تا سال ۲۰۳۰ به نزدیک ۸ میلیون تن در سال خواهد رسید و این رقم تا سال ۲۰۴۰ به بیش از ۲۷ میلیون تن در سال افزایش خواهد یافت (سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت، همان منبع).

در سطح جهانی، مجموع ظرفیت تولید هیدروژن کم‌کربن در مرحله فعال و در دست اقدام به حدود ۱۷۵ میلیون تن در سال رسیده است که بر اساس گزارش شرکت تحلیل داده جهانی، هیدروژن سبز ۹۰ درصد این ظرفیت را تشکیل می‌دهد (شرکت تحلیل داده جهانی، گزارش چشم‌انداز هیدروژن کم‌کربن، ژانویه ۲۰۲۵). با این حال، تنها کمتر از ۱.۹ میلیون تن از این ظرفیت تا پایان سهماهه چهارم سال ۲۰۲۴ به مرحله بهره‌برداری رسیده است و ۷۸ درصد ظرفیت کل همچنان در مرحله امکان‌سنجی قرار دارد (همان منبع).

راهبردهای ملی کشورهای پیشرو

عربستان سعودی: این کشور با سرمایه‌گذاری ۸.۴ میلیارد دلاری در حال ساخت بزرگ‌ترین نیروگاه تولید هیدروژن سبز جهان در شهر نئوم است. این پروژه که از انرژی خورشیدی و بادی برای تولید روزانه تا ۶۰۰ تن هیدروژن سبز تا پایان سال ۲۰۲۶ استفاده می‌کند، در مارس ۲۰۲۳ به مرحله بسته‌شدن مالی رسید (گزارش میدانی از پروژه نئوم، منتشرشده در نشریه انرژی خاورمیانه، فوریه ۲۰۲۵). پروژه نئوم که به برق‌گیری بیش از ۴ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر و ۲ گیگاوات ظرفیت دستگاه‌های الکترولیز نیاز دارد، بر اساس توافق با شرکت آمریکایی تولیدکننده گازهای صنعتی که تمام ریسک‌های ساخت و خرید محصول را پذیرفته، توانسته است به مرحله تأمین مالی نهایی دست یابد (همان منبع).

امارات متحده عربی: این کشور در ژوئیه ۲۰۲۲ استراتژی ملی هیدروژن خود را تصویب کرد که هدف آن قرار گرفتن در میان ده تولیدکننده برتر هیدروژن تا سال ۲۰۳۱ است (استراتژی ملی هیدروژن امارات، ژوئیه ۲۰۲۲). بر اساس این استراتژی، پیش‌بینی تقاضای داخلی برای هیدروژن کم‌کربن تا سال ۲۰۳۱ حدود ۲.۷ میلیون تن در سال برآورد شده است (همان منبع). شرکت آب و برق دبی از سال ۲۰۲۱ پروژه تولید هیدروژن سبز با استفاده از انرژی خورشیدی را راه‌اندازی کرده است که تا اوت ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۰ تن هیدروژن سبز تولید کرده است (شرکت آب و برق دبی، گزارش عملکرد پروژه هیدروژن سبز، اوت ۲۰۲۵). بیشتر این تولید برای تولید بیش از ۱.۱۵ گیگاوات‌ساعت برق پاک از طریق موتور هیدروژنی و کاهش بیش از ۵۱۵ تن دی‌اکسید کربن استفاده شده است (همان منبع). سعید محمد الطایر، مدیرعامل این شرکت، این پروژه را در راستای حمایت از استراتژی ملی هیدروژن و استراتژی خالص‌سازی صفر امارات تا سال ۲۰۵۰ دانسته است (اظهارات سعید محمد الطایر در گزارش عملکرد شرکت آب و برق دبی، اوت ۲۰۲۵).

عمان: بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، عمان در مسیر تبدیل شدن به ششمین صادرکننده بزرگ هیدروژن در جهان و بزرگ‌ترین صادرکننده در خاورمیانه تا پایان این دهه قرار دارد (آژانس بین‌المللی انرژی، گزارش ژوئن ۲۰۲۵). هدف این کشور تولید حداقل یک میلیون تن هیدروژن سبز در سال تا سال ۲۰۳۰ و تا ۸.۵ میلیون تن در سال تا سال ۲۰۵۰ است (همان منبع). شرکت هماهنگ‌کننده ملی هیدروژن سبز عمان، از پیشرفت هفت پروژه هیدروژن سبز در استان‌های وسطی و ظفار خبر داده است (شرکت هماهنگ‌کننده ملی هیدروژن سبز عمان، بیانیه رسمی، آوریل ۲۰۲۵).

مصر: این کشور در اوت ۲۰۲۴ استراتژی ملی هیدروژن سبز خود را اعلام کرد (خبرگزاری خاورمیانه، گزارش استراتژی ملی هیدروژن سبز مصر، دسامبر ۲۰۲۵). مصر هدف‌گذاری کرده است که سهم ۸ درصدی از بازار جهانی هیدروژن را به خود اختصاص دهد و برنامه دارد ظرفیت تولید سالانه خود را در دهه‌های آینده به حدود ۱۰ میلیون تن برساند (همان منبع). وزیر نفت مصر از آماده‌سازی بسته‌های تشویقی بزرگ برای جذب سرمایه‌گذاری در حوزه هیدروژن سبز خبر داده است (اظهارات وزیر نفت مصر در خبرگزاری خاورمیانه، دسامبر ۲۰۲۵).

مراکش: این کشور با ابتکار «پیشنهاد مراکش برای هیدروژن سبز» در حال پیشبرد هفت پروژه انتخابی است که هدف آنها تولید حدود ۲۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر و حدود ۱۰ گیگاوات ظرفیت دستگاه‌های الکترولیز و تولید حدود ۸ میلیون تن مشتقات هیدروژن سبز شامل آمونیاک سبز، سوخت مصنوعی و فولاد سبز است (خبرگزاری رسمی مراکش، گزارش جلسه کمیته راهبری ابتکار هیدروژن سبز، سپتامبر ۲۰۲۵).

زیرساخت‌های حمل‌ونقل و صادرات

یکی از مؤلفه‌های کلیدی توسعه هیدروژن در منطقه، ایجاد زیرساخت‌های صادراتی به بازارهای اروپایی است. در آوریل ۲۰۲۵، عمان و هلند سه توافقنامه در زمینه هیدروژن مایع امضا کردند که شامل ایجاد اولین کریدور تجاری صادرات هیدروژن مایع در جهان از بندر دقم عمان به بندر آمستردام و سپس به بندر دویسبورگ آلمان می‌شود (وزارت انرژی و معادن عمان و شرکت هماهنگ‌کننده ملی هیدروژن سبز عمان، بیانیه رسمی درباره توافقنامه کریدور هیدروژن مایع، آوریل ۲۰۲۵). این پروژه که با مشارکت شرکت‌های دولتی و بندری عمان انجام می‌شود، برای انطباق با استانداردهای اتحادیه اروپا برای سوخت‌های تجدیدپذیر طراحی شده است (همان منبع). سلیم بن ناصر العوفی، وزیر انرژی و معادن عمان، این همکاری بین‌المللی را گامی راهبردی در انتقال عمان به اقتصاد مبتنی بر هیدروژن سبز دانسته است (اظهارات وزیر انرژی عمان در بیانیه رسمی، آوریل ۲۰۲۵).

اتحادیه اروپا نیز در ژوئن ۲۰۲۶ ابتکار «کریدور انرژی مدیترانه» را تحت پیمان مدیترانه راه‌اندازی کرد که هدف آن جذب تا ۲۵ میلیارد یورو (معادل ۲۷ میلیارد دلار) سرمایه‌گذاری تا سال ۲۰۳۵ برای انرژی‌های تجدیدپذیر، هیدروژن و شبکه‌های برق است (اتحادیه اروپا، ابتکار کریدور انرژی مدیترانه، ژوئن ۲۰۲۶). در این طرح، تولید، حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی هیدروژن سبز به عنوان سه اولویت زیرساختی معرفی شده است که منابع انرژی تجدیدپذیر شمال آفریقا و غرب آسیا را به تقاضای صنعتی اروپا متصل می‌کند (همان منبع). انتظار می‌رود این طرح ۱۵ گیگاوات ظرفیت جدید تجدیدپذیر و بیش از ۱۰۰ هزار شغل در حوزه انرژی پاک ایجاد کند (همان منبع).

چالش‌های پیش‌رو

با وجود حجم بالای پروژه‌های اعلام‌شده، چالش‌های جدی در مسیر تحقق آنها وجود دارد. به گزارش نشریه انرژی خاورمیانه، از نزدیک به ۸۰ پروژه هیدروژن سبز که توسط این نشریه رصد می‌شود، تنها سه پروژه موفق به امضای قرارداد خرید محصول شده‌اند و تنها یک پروژه به مرحله بسته‌شدن مالی رسیده است (نشریه انرژی خاورمیانه، گزارش «بانک‌پذیری همچنان چالش حل‌نشدنی هیدروژن»، فوریه ۲۰۲۵). جنیفر آگیلاردو، ویرایشگر انرژی و فناوری این نشریه، در گزارشی در فوریه ۲۰۲۵ اشاره کرده است که صنعت هیدروژن سبز ممکن است وارد مرحله «دره سرخوردگی» شده باشد، به طوری که تعداد شرکت‌کنندگان در اجلاس‌های هیدروژن سبز در شهرهای بزرگ حوزه خلیج فارس کاهش یافته و خریداران عمده محصولات هیدروژنی در این اجلاس‌ها حضور ندارند (همان منبع).

کارشناسان دلایل این چالش‌ها را چنین برشمرده‌اند: تحول در مقررات جهانی مرتبط با مصرف و قیمت‌گذاری انتشار کربن؛ نبود بلوغ فناوری؛ عدم‌قطعیت در عرضه و تقاضا؛ و نبود تقاضای گسترده در بازار (نشریه انرژی خاورمیانه، همان گزارش). وائل المزیدی، مدیرعامل یک شرکت انرژی مستقر در ابوظبی، تأکید کرده است که این ریسک‌ها باید به گونه‌ای کاهش یابند که تأمین‌کنندگان مالی پروژه را قانع کنند (اظهارات وائل المزیدی در نشریه انرژی خاورمیانه، فوریه ۲۰۲۵).

همچنین کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که تولید هیدروژن سبز با قیمت رقابتی در برابر سوخت‌های فسیلی، همچنان سال‌ها زمان نیاز دارد. در حالی که هزینه انرژی تجدیدپذیر کاهش یافته است، هیدروژن سبز هنوز با سودآوری تولید نمی‌شود (همان منبع). کریم الجندی، عضو وابسته مؤسسه پژوهشی بین‌المللی مستقر در لندن، معتقد است کشورهای حاشیه خلیج فارس با وجود این چالش‌ها، هیدروژن سبز را برای حفظ نقش خود به عنوان قدرت‌های بزرگ انرژی در دوران کاهش تقاضای سوخت‌های فسیلی، حیاتی می‌دانند (اظهارات کریم الجندی در نشریه انرژی خاورمیانه، فوریه ۲۰۲۵).

بر اساس گزارش یک شرکت حسابرسی بین‌المللی، کشورهای خاورمیانه در کوتاه‌مدت صادرات هیدروژن پاک را رهبری خواهند کرد و حدود نیمی از تولید داخلی خود را تا سال ۲۰۳۰ صادر خواهند کرد، اما تا سال ۲۰۵۰، شمال آفریقا و استرالیا بیشترین پتانسیل را خواهند داشت، هرچند کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنان «رهبران صادرات» باقی خواهند ماند (شرکت حسابرسی بین‌المللی، گزارش ژوئن ۲۰۲۵ درباره تجارت جهانی هیدروژن پاک).

نتیجه‌گیری

منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا با بهره‌گیری از منابع عظیم انرژی خورشیدی و بادی، سرمایه‌گذاری‌های کلان دولتی و موقعیت استراتژیک در نزدیکی بازارهای اروپایی، پتانسیل قابل‌توجهی برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی تولید و صادرات هیدروژن پاک جهان دارد. با این حال، فاصله میان پروژه‌های اعلام‌شده و پروژه‌های به مرحله بهره‌برداری‌رسیده قابل‌توجه است و چالش‌های مالی، فنی و زیرساختی متعددی پیش‌روی این صنعت نوپا قرار دارد (نشریه انرژی خاورمیانه، گزارش فوریه ۲۰۲۵؛ شرکت تحلیل داده جهانی، گزارش ژانویه ۲۰۲۵). آنچه در حال حاضر به عنوان یک واقعیت ملموس قابل مشاهده است، حرکت جدی کشورهای منطقه به سمت تنوع‌بخشی به سبد انرژی و ایجاد ظرفیت‌های جدید تولید هیدروژن است؛ فرایندی که پیامدهای آن برای بازارهای جهانی انرژی در سال‌های آینده قابل‌ردیابی خواهد بود. سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت در گزارش خود تأکید کرده است که این پروژه‌ها و برنامه‌ها نشان‌دهنده اهتمام کشورهای عربی به حضور فعال در این بازار نویدبخش و ایفای نقش رقابتی در تجارت جهانی هیدروژن و مشتقات آن است (سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت، گزارش مارس ۲۰۲۶).

فهرست منابع :

• سازمان کشورهای عربی صادرکننده نفت، گزارش پروژه‌های هیدروژن در کشورهای عربی، مارس ۲۰۲۶
• نشریه انرژی خاورمیانه، سامانه ردیابی پروژه‌ها و گزارش‌های ویژه، فوریه ۲۰۲۵
• شرکت تحلیل داده جهانی، گزارش چشم‌انداز هیدروژن کم‌کربن، ژانویه ۲۰۲۵
• گزارش میدانی از پروژه نئوم، منتشرشده در نشریه انرژی خاورمیانه، فوریه ۲۰۲۵
• استراتژی ملی هیدروژن امارات متحده عربی، ژوئیه ۲۰۲۲
• شرکت آب و برق دبی، گزارش عملکرد پروژه هیدروژن سبز، اوت ۲۰۲۵
• آژانس بین‌المللی انرژی، گزارش جایگاه عمان در صادرات هیدروژن، ژوئن ۲۰۲۵
• شرکت هماهنگ‌کننده ملی هیدروژن سبز عمان، بیانیه رسمی، آوریل ۲۰۲۵
• خبرگزاری خاورمیانه، گزارش استراتژی ملی هیدروژن سبز مصر، دسامبر ۲۰۲۵
• خبرگزاری رسمی مراکش، گزارش جلسه کمیته راهبری ابتکار هیدروژن سبز، سپتامبر ۲۰۲۵
• وزارت انرژی و معادن عمان و شرکت هماهنگ‌کننده ملی هیدروژن سبز عمان، بیانیه رسمی درباره توافقنامه کریدور هیدروژن مایع، آوریل ۲۰۲۵
• اتحادیه اروپا، ابتکار کریدور انرژی مدیترانه، ژوئن ۲۰۲۶
• شرکت حسابرسی بین‌المللی، گزارش تجارت جهانی هیدروژن پاک، ژوئن ۲۰۲۵