واکاوی «جهان اقتصاد» از سهم اتلاف زیرساختی در تشدید بحران ناترازی انرژی کشور:
نقش اتلاف در ناترازی انرژی ایران
محسن مولائی نسب ـ مرکز مطالعات انرژی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران
جمهوری اسلامی ایران با داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی و چهارمین ذخایر بزرگ نفت خام در جهان، در سالهای اخیر با ناترازی (Imbalance) شدید انرژی دستوپنجه نرم میکند. کمبود همزمان برق، گاز طبیعی و فرآوردههای نفتی به یک بحران تمامعیار تبدیل شده که صنایع، معیشت خانوارها و زیرساختهای حیاتی کشور را تحت تأثیر قرار داده است. بررسی دادههای موجود نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از این ناترازی نه ناشی از کمبود تولید، بلکه ناشی از اتلاف (Wastage) گسترده انرژی در زنجیره تولید، انتقال، توزیع و مصرف است. این گزارش به بررسی ابعاد کمی و کیفی اتلاف انرژی در ایران و نقش آن در تشدید ناترازی بر پایه مستندات و آمار رسمی میپردازد.
ابعاد کمی اتلاف در بخش گاز طبیعی
پایگاه دادهباز ایران در گزارشی تحلیلی اعلام کرده است که ایران روزانه معادل ۸۶ میلیون مترمکعب گاز طبیعی را در فرآیند تولید، حملونقل یا توزیع از دست میدهد. این میزان بهتنهایی برای تأمین نیاز ترکیه برای ماهها کافی است. جزئیات این اتلاف به شرح زیر است:
مشعلسوزی (Flaring) : بر اساس دادههای منتشر شده از سوی بانک جهانی، ایران در سال ۲۰۲۴ میلادی روزانه ۶۳ میلیون مترمکعب گاز را بهدلیل نبود زیرساختهای جمعآوری، در مشعلها سوزانده است؛ رقمی که نسبت به یک دهه پیش دو برابر شده است. این میزان، ایران را پس از روسیه به دومین کشور جهان در زمینه مشعلسوزی گاز تبدیل کرده است.
نشت متان (Methane Leakage) : پایگاه دادهباز ایران همچنین گزارش کرده است که ۲۳ میلیون مترمکعب دیگر از متان روزانه از تأسیسات نفت و گاز فرسوده کشور نشت میکند و ایران را پس از چین، روسیه و ایالات متحده به چهارمین کشور جهان در انتشار متان تبدیل کرده است.
هدررفت کل: برآوردهای همزمان بانک جهانی و آژانس بینالمللی انرژی حاکی از اتلاف روزانه ۸۸ میلیون مترمکعب گاز از طریق نشت، مشعلسوزی و ناکارآمدیها است که عملاً بخش بزرگی از تولید روزانه کشور را تشکیل میدهد.
علیاصغر رجبی، مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران، در گفتوگو با خبرگزاری ایلنا در شهریور ۱۴۰۴ اعلام کرد که روزانه معادل ۹ میلیون بشکه نفت خام در قالب انواع حاملهای انرژی در کشور تولید میشود که از این میزان، ۲ میلیون بشکه معادل نفت خام (بیش از ۲۲ درصد تولید) بهکلی هدر میرود. وی تأکید کرد که اگر این میزان را در ۳۶۵ روز ضرب کنیم، سالانه ۸۰ میلیارد دلار انرژی در کشور هدر میرود. رجبی این میزان هدررفت را معادل ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز در روز یعنی معادل تولید هشت فاز پارس جنوبی توصیف کرد.
ابعاد کمی اتلاف در بخش برق
در بخش برق نیز وضعیت مشابه و حتی در برخی شاخصها هشداردهندهتر است:
راندمان پایین نیروگاهها: بر اساس گزارشهای فنی منتشر شده، نیروگاههای ایران سالانه بیش از ۹۰ میلیارد مترمکعب سوخت مصرف میکنند، اما با راندمان تنها ۳۹ درصد کار میکنند؛ در حالی که راندمان نیروگاههای مدرن جهانی بین ۵۰ تا ۶۰ درصد است.
تلفات شبکه انتقال و توزیع: دادههای صنعت برق نشان میدهد که سالانه ۴۰ تراواتساعت برق در شبکه انتقال و توزیع هدر میرود که معادل ۱۳ درصد کل تولید و بهاندازه مصرف ۴۰ درصد خانوارهای کشور است.
تلفات غیرفنی: محمود محمودی، سرپرست توزیع برق استان تهران، در گفتوگو با خبرگزاری مهر در تیرماه ۱۴۰۵ اعلام کرد که از ۱۳ درصد تلفات شبکه، بیش از 5 درصد مربوط به تلفات غیرفنی از جمله انشعابات غیرمجاز و استفاده از ماینرهای ارز دیجیتال است. محمودی تأکید کرد که جلوگیری از تلفات تنها در یک سال، ارزشی معادل ۵ سال بودجه عمرانی کل کشور دارد.
بر اساس گزارشی از شرکت ملی گاز ایران در دیماه ۱۴۰۴، حدود ۲۲ درصد از انرژی تولیدی کشور روزانه در نیروگاهها، صنایع، خانوارها و بخش کشاورزی هدر میرود که این رقم با برآوردهای بینالمللی همخوانی کامل دارد.
شاخص شدت انرژی؛ آینه تمامنمای اتلاف سیستماتیک
شاخص شدت انرژی (میزان انرژی مصرفی به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی) در ایران ۲.۶ برابر میانگین جهانی است. این رقم نشاندهنده ناکارآمدی عمیق ساختاری در اقتصاد ایران است. در حالی که ترکیه طی یک دهه گذشته شدت انرژی خود را ۳۳ درصد کاهش داده، شاخص شدت انرژی در ایران ۲۹ درصد افزایش یافته است. در سال ۲۰۲۱ میلادی، شدت انرژی ایران ۴.۵ برابر ترکیه بوده است که فاصله فاحش بهرهوری را نشان میدهد.
پروفسور برندا شفر، عضو هیئت علمی دانشگاه نیروی دریایی ایالات متحده، در گفتوگو با خبرگزاری آنادولو تأکید کرده است: «ایران یازدهمین اقتصاد کمبازده انرژی در جهان است که عمدتاً به دلیل قیمتهای بسیار پایین انرژی رخ داده که به هدررفت گسترده دامن میزند.»
ریشههای ساختاری اتلاف انرژی
یکم: نظام یارانههای انرژی
بر اساس تحلیلهای کارشناسی منتشر شده، یکی از مهمترین عوامل اتلاف گسترده انرژی در ایران، نظام یارانههای انرژی است. دولت برای حفظ ثبات اجتماعی و سیاسی، قیمت انرژی را بهطور مصنوعی پایین نگه داشته است. این سیاست موجب گسست رابطه بین هزینه و مصرف شده و اقتصاد را به سمت مصرفگرایی بیرویه انرژی سوق داده است. در نتیجه، اقتصاد ایران حدود دو برابر میانگین جهانی بهازای هر واحد تولید ناخالص داخلی، انرژی مصرف میکند. تلاشهای پیشین برای افزایش قیمت انرژی غالباً با اعتراضات گسترده روبهرو شده که اجرای هرگونه اصلاح قیمتی را برای دولت با ریسک بالا مواجه کرده است.
دوم: فرسودگی زیرساختها و کمبود سرمایهگذاری
پروفسور برندا شفر در مصاحبه با آنادولو خاطرنشان کرده است که تحریمهای بینالمللی، شکاف فناوری و کمبود سرمایهگذاری مزمن، ایران را در چرخه ناکارآمدی و تخریب محیطزیست گرفتار کرده است. وی همچنین اشاره کرده که بیتوجهی به نگهداری منظم زیرساختهای انرژی و تولید، هزینههای بازسازی را بهشدت افزایش داده است. به گفته این استاد دانشگاه، کنترل زیرساختهای انرژی توسط فرماندهان سپاه پاسداران به فقدان شفافیت مالی و فساد گسترده دامن زده و حتی هنگامی که بودجه برای بهروزرسانی و نگهداری زیرساختها تخصیص مییابد، بخش قابلتوجهی پیش از رسیدن به هدف اصلی، بهمصرف نامناسب میرسد.
سوم: وابستگی شدید به گاز طبیعی
بیش از ۷۰ درصد از انرژی مصرفی ایران به گاز طبیعی وابسته است. این وابستگی شدید به یک منبع، کشور را در برابر افت فشار مخازن، نوسانات فصلی و تنشهای زیرساختی آسیبپذیر کرده است. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گزارشات خود، کسری فعلی گاز را روزانه ۱۵۰ میلیون مترمکعب و در اوج مصرف زمستان بیش از ۲۵۰ میلیون مترمکعب برآورد کرده است.
چهارم: قاچاق سوخت
پروفسور شفر اعلام کرده است که حدود ۲۰ درصد از تولید سوخت ایران قاچاق شده و در خارج از کشور به فروش میرسد. فاصله قیمتی قابلتوجه بین ایران و کشورهای همسایه، قاچاق سوخت را به تجارتی فوقالعاده سودآور تبدیل کرده و عرضه داخلی را بیش از پیش کاهش داده است.
پیامدهای اقتصادی و محیطزیستی اتلاف
هزینه اقتصادی: پایگاه دادهباز ایران در برآوردی جامع اعلام کرده است که ارزش سالانه گاز هدررفته حدود ۱۲ میلیارد دلار و تلفات برق حدود ۳.۵ میلیارد دلار است. در مجموع، هدررفت انرژی در ایران سالانه از ۱۵ میلیارد دلار فراتر میرود که معادل حدود نیمی از تولید ناخالص داخلی ارمنستان است.
طبق ماده ۴۶ جدول ۱۰ قانون برنامه هفتم پیشرفت، دولت موظف است تا پایان برنامه، معادل یک میلیون و ۲۸۵ هزار بشکه نفت خام را به چرخه بازگرداند. این هدف مصوب قانونی، نشاندهنده اذعان رسمی قوه مقننه به ابعاد فاجعهبار اتلاف انرژی در کشور است و ضرورت اقدام فوری در این حوزه را به اثبات میرساند.
هزینه محیطزیستی: دادههای بانک جهانی حاکی از آن است که مشعلسوزی گاز بهتنهایی سالانه ۴۱ میلیون تن گازهای گلخانهای منتشر میکند. متان نیز بهعنوان یک آلاینده اقلیمی قدرتمند، در سطوحی نشت میکند که ایران را علیرغم اقتصاد راکد، به یکی از بازیگران اصلی انتشار جهانی تبدیل کرده است. بر اساس رتبهبندی مراجع بینالمللی، ایران چهارمین منتشرکننده بزرگ متان در جهان پس از چین، ایالات متحده و روسیه محسوب میشود.
دادهها و اظهارات مقامات رسمی و نهادهای بینالمللی بهوضوح نشان میدهد که اتلاف انرژی یکی از ارکان اصلی ناترازی انرژی ایران است. از هدررفت ۸۸ میلیون مترمکعب گاز در روز و تلفات ۴۰ تراواتساعت برق در سال گرفته تا شدت انرژی ۲.۶ برابر میانگین جهانی و راندمان ۳۹ درصدی نیروگاهها، همگی حاکی از ناکارآمدی سیستماتیک در مدیریت انرژی کشور هستند.
ریشههای این اتلاف، عمدتاً به نظام یارانههای انرژی، فرسودگی زیرساختها، کمبود سرمایهگذاری، وابستگی شدید به گاز و قاچاق سوخت بازمیگردد. در حالی که ایران با کسری روزانه ۱۵۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب گاز (بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس) روبهروست، بازگرداندن تنها ۲۰۰ میلیون مترمکعب از گاز هدررفته به چرخه مصرف، میتواند بخش عظیمی از این ناترازی را جبران کند. پارادوکس انرژی ایران بهوضوح قابل مشاهده است: کشوری با دومین ذخایر بزرگ گاز جهان، بهسوی یک بحران شدید انرژی پیش میرود و این بحران تا حد زیادی حاصل اتلافی است که با اصلاح ساختار مدیریت انرژی، بهبود فناوری و بازنگری در سیاستهای قیمتگذاری، قابل مهار خواهد بود.
