ستون پنهان امنیت انرژی کشور

صنعت نفت ایران در روزگاری که تهدیدهای امنیتی، طبیعی و فناورانه بیش از هر زمان دیگری زیرساخت‌های حیاتی کشور را نشانه گرفته‌اند، با تکیه بر اصول پدافند غیرعامل و مدیریت بحران، گام‌های مؤثری در مسیر افزایش تاب‌آوری، کاهش آسیب‌پذیری و تضمین استمرار تولید برداشته است؛ چراکه پدافند غیرعامل، ستون پنهان امنیت انرژی و سپر دفاعی صنعت نفت در برابر تهدیدهاست.

پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از اقدام‌های غیرنظامی است که با هدف افزایش توان بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری‌ها، تضمین استمرار فعالیت‌های حیاتی، تقویت پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در برابر تهدیدهای  دشمن طراحی و اجرا می‌شود.

گوشی‌های هوشمند را در نظر بگیرید که امروزه به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی مردم تبدیل شده‌اند. این ابزارها بسیار مفید و کاربردی هستند، اما اگر کاربران بدون آموزش کافی و بدون رعایت نکات ایمنی و امنیتی از آنها استفاده کنند، ممکن است آسیب‌های جدی به خود و اطرافیان وارد کنند. در صنعت نفت با دقت ‌نظر کارشناسان حوزه‌های دیجیتال، رعایت دقیق الزام‌های امنیتی و تعامل مؤثر با بخش‌های پدافند سایبری، تحقق صنعت نفت هوشمند کاملاً دست‌یافتنی است.

به گفته تحلیلگران، در صنعتی به‌غایت پیچیده، حیاتی و ارزشمند مانند صنعت نفت ایران، اتخاذ تدابیر لازم برای مصون‌سازی و افزایش تاب‌آوری در برابر تهدیدها، نه‌تنها عقلانی و فنی، بلکه از منظر اقتصادی و قانونی نیز ضرورتی انکارناپذیر است. به همین دلیل پس از تصویب و ابلاغ قانون تشکیل سازمان پدافند غیرعامل، واحدهای مرتبط با پدافند غیرعامل و مدیریت بحران به ساختار سازمانی صنعت نفت کشور افزوده شدند تا این مسئولیت حساس را به‌طور جدی دنبال کنند.

بر این اساس با توجه به پیوند عمیق و ناگسستنی امنیت، اقتصاد و صنعت کشور با انرژی و سوخت، همچنین با در نظر گرفتن اینکه نفت و گاز منبع اصلی تولید این انرژی هستند، تفاوت پدافند غیرعامل در صنعت نفت نسبت به سایر بخش‌ها به‌وضوح نمایان می‌شود.

این تفاوت در اهمیت بی‌بدیل صنعت نفت ریشه دارد، صنعتی که به گفته سرپرست اداره کل پدافند غیرعامل و مدیریت بحران وزارت نفت نه‌تنها بر اقتصاد ملی و معیشت مردم تأثیرگذار است، بلکه با فناوری‌های پیشرفته و تأسیسات گسترده و پیچیده‌اش، نقشی کلیدی در زندگی روزمره ایفا می‌کند.

طبق اظهارات محمدمهدی پوینده، با توجه به نقش حیاتی صنعت نفت در ارزآوری و تأمین سوخت و انرژی مورد نیاز کشور، رویکرد اصلی در برنامه‌ها و اقدام‌های پدافند غیرعامل، تمرکز بر کاهش آسیب‌پذیری‌ها و تضمین تداوم فعالیت و تولید بوده و هدف این است که حتی در شرایط حمله مستقیم دشمن یا وقوع بحران‌های طبیعی، روند تأمین انرژی کشور با کمترین اختلال ادامه یابد. 

سرپرست اداره کل پدافند غیرعامل و مدیریت بحران وزارت نفت در گفت‌وگو با هفته نامه مشعل در پاسخ به این پرسش که چه بخشی از تأسیسات حیاتی صنعت نفت کشور تحت ارزیابی‌های پدافند غیرعامل قرار گرفته‌اند، توضیح داد: هم‌اکنون تمام زیرساخت‌ها و تأسیسات حیاتی و حساس صنعت نفت کشور دارای مطالعات و ارزیابی‌های پدافند غیرعامل هستند. بخشی از این ارزیابی‌ها به‌طور کامل انجام شده و بخشی دیگر نیز در مراحل پایانی مطالعات قرار دارند. این روند، نشان‌دهنده عزم جدی صنعت نفت در ارتقای ایمنی و تاب‌آوری در برابر تهدیدهای احتمالی است.

به گفته او پس از جنگ ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه میهن عزیزمان، حمله مستقیم و گسترده دشمنان به زیرساخت‌های نفتی به‌عنوان جدی‌ترین و اصلی‌ترین تهدید در نظر گرفته شده است. بر همین اساس، محاسبات دقیق و ارزیابی‌های تخصصی در سطح صنعت نفت انجام شده و همزمان با تدوین طرح‌های عملیاتی ضروری، اقدام‌های مصون‌سازی و بازیابی عملکرد با سرعت و دقت در حال اجراست.

وی همچنین به اهمیت امنیت سایبری در صنعت نفت اشاره و تصریح کرد: با توجه به پیچیدگی و گستردگی حوزه‌های سایبری و ضرورت خدمت‌رسانی بی‌وقفه به مردم مقاوم کشورمان، اقدام‌های متعددی برای حفظ امنیت و تداوم عملکرد سامانه‌های الکترونیکی و شبکه‌های صنعتی و غیرصنعتی صنعت نفت انجام شده است. افزون بر این روش‌های جایگزین برای شرایط اضطراری یا بحرانی نیز پیش‌بینی شده‌اند تا در صورت بروز اختلال، روند تولید و ارائه خدمات دچار وقفه نشود.

بر این اساس با توجه به پویایی تهدیدها و پیشرفت‌های مداوم در فناوری‌های رایانه‌ای، اقدام‌های حوزه امنیت سایبری باید به‌صورت مستمر و به‌روز انجام شود تا هیچ خللی در خدمت‌رسانی به مردم عزیزمان رخ ندهد.

همچنین با توجه به ماهیت فرایندی این صنعت، تهدیدهای متنوعی از نوع ذاتی، طبیعی و انسان‌ساخت وجود دارد. این تهدیدها با در نظر گرفتن شرایط عملیاتی، موقعیت جغرافیایی و میزان تأثیرگذاری هر یک از زیرساخت‌ها، مورد بررسی دقیق قرار گرفته و بر اساس اولویت، دسته‌بندی می‌شوند.

تهیه راهنمای ارزیابی ریسک امنیتی زیرساخت‌ها و تأسیسات صنعت نفت ازجمله اقدام‌های کلیدی انجام شده حوزه پدافند غیرعامل است که این راهنما اکنون در حال بررسی و تکمیل از سوی متخصصان حوزه پدافند غیرعامل در صنعت نفت است و پس از نهایی شدن، به‌زودی برای اجرا به شرکت‌های تابعه ابلاغ خواهد شد.

همچنین برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی در زمینه پدافند غیرعامل و مدیریت بحران برای مدیران و کارشناسان صنعت نفت، همچنین با تلاش و تعهد متخصصان این حوزه در اجرای دقیق مقررات و ضوابط ابلاغ‌شده، زمینه‌ساز تغییرات مهمی در سطح ایمنی و تاب‌آوری تأسیسات نفتی کشور شده است.

در نتیجه این اقدام‌ها، تمام طرح‌های توسعه‌ای جدید در صنعت نفت ازجمله طرح‌های افزایش تولید، نگهداشت تولید و بهینه‌سازی فراورده‌ها و محصولات با مطالعات دقیق و پیوست‌های پدافند غیرعامل طراحی و پس از اخذ تأیید از سازمان پدافند غیرعامل، وارد مرحله اجرا شده‌اند. این روند، گامی مؤثر در کاهش آسیب‌پذیری‌ها و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های نفتی کشور به‌شمار می‌رود.

طبق اظهارات پوینده به‌طور کلی دو مانع اصلی در اجرای اصول پدافند غیرعامل قابل‌شناسایی است؛ نخست، باور نداشتن به اثربخشی و کارآمدی این اصول و دوم، اختلاف‌نظرهای فنی و اقتصادی. متأسفانه هنوز برخی افراد، به مؤثر بودن اصول پدافند غیرعامل باور ندارند، در حالی که این اصول در کشورهای توسعه‌یافته، به‌ویژه آن‌هایی که تهدیدهای امنیتی را جدی تلقی می‌کنند، به‌صورت گسترده و دقیق اجرا می‌شود. تجربه‌های داخلی، ازجمله جنگ ۱۲ روزه نیز به‌خوبی نشان داده‌اند که اقدام‌های پدافند غیرعامل همچنان کارآمد و مؤثر هستند و می‌توانند نقش مهمی در حفظ زیرساخت‌های حیاتی ایفا کنند.

وی در توضیح مانع دوم گفت: برخی اصول پدافند غیرعامل مانند پراکندگی، استتار، اختفا، موازی‌سازی و موارد مشابه در ظاهر با اصول طراحی فرایند در صنعت نفت و با ملاحظات فنی و اقتصادی آن در تضاد هستند، اما زمانی که کارشناسان طراحی و مهندسی در کنار متخصصان پدافند غیرعامل قرار می‌گیرند و گفت‌وگوی تخصصی شکل می‌گیرد، این اختلاف دیدگاه‌ها به‌تدریج برطرف و اسناد طرح‌ها بر پایه دیدگاه‌های مشترک و فنی تهیه می‌شوند.

از سوی دیگر پدافند غیرعامل توجه ویژه‌ای به هوشمند شدن زیرساخت‌های صنعت نفت دارد. در این صورت، ارزیابی تهدیدها، کاهش آسیب‌پذیری‌ها و مقابله با خطرات احتمالی با دقت، سرعت و در لحظه انجام می‌شود؛ البته این مزیت‌ها تنها زمانی محقق می‌شوند که الزام‌های امنیتی به‌طور کامل رعایت شوند.

اکنون نیازهای متعددی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نفت شناسایی شده‌اند. این نیازها به‌طور طبیعی با نیازهای سایر بخش‌های صنعت نفت مانند مهندسی، ایمنی، حراست، فناوری اطلاعات و ارتباطات هم‌پوشانی دارند. نرم‌افزارهای مدیریت شرایط اضطراری باید به‌عنوان بخشی از سامانه‌های جامع مدیریتی طراحی شوند. در همین زمینه طبق اعلام مسوولان، دو پروژه آزمایشی در حال بررسی و امکان‌سنجی است که با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان و شرکت‌های تابعه وزارت نفت، به‌زودی اقدام‌های جدیدی در این حوزه آغاز خواهد شد.

در جریان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، چند مورد اصابت به تأسیسات نفت و گاز کشور رخ داد که خوشبختانه با مدیریت دقیق و واکنش سریع، به‌خوبی کنترل و مهار شدند. از این رخدادها، تجربه‌های مهمی در زمینه اطفا، کنترل و ارزیابی پس از حادثه به‌ دست آمد. نقاط ضعف و قوت شناسایی شدند و اقدام‌های لازم برای رفع کاستی‌ها در دستور کار قرار گرفت.

خوشبختانه با تمهیدات پیش‌بینی‌شده و درایت بدنه مدیریتی وزارت نفت، این شرایط خاص با تلاش کارکنان و متخصصان به‌خوبی مدیریت شد که نتیجه این هماهنگی و آمادگی، استمرار تولید و خدمت‌رسانی بدون وقفه به مردم بود.

بر اساس قوانین مرتبط با حوزه پدافند غیرعامل و دستورعمل‌های صادر شده از سوی کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور، وظایف تمام بخش‌ها به‌روشنی مشخص شده است، بنابراین ضروری است که همه نهادها، به مسئولیت‌های خود در این زمینه عمل کنند تا زنجیره اقدام‌های پدافند غیرعامل در همه بخش‌ها به‌صورت هماهنگ و مؤثر اجرا و نتیجه مطلوب در سطح ملی حاصل شود.

در این راستا، اخیرا مدیرکل پدافند غیرعامل معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری وزارت نفت از انتخاب فرمانده‌ای ارشد برای پنج منطقه حیاتی پارس جنوبی، ماهشهر، جزیره خارک، نفت‌خیر جنوب و بندرعباس به‌منظور همگرایی و هم‌افزایی در شرایط ویژه خبر داد.

طبق اعلام وزارت نفت، این موضوع در کارگاه آموزشی «الزام‌های پدافند غیرعامل در جنگ» که به‌منظور آشنایی با مبانی پدافند غیرعامل و واکاوی مدیریت بحران در شرایط حوادث غیرمترقبه ازجمله جنگ، زلزله و دیگر موارد برگزار شد، اعلام شد.

در این کارگاه، تاکید شد که  ساختار کارگروه پدافند غیرعامل و مدیریت بحران وزارت نفت طبق دستورعمل واکنش در شرایط اضطراری، در سه سطح تعریف شده است؛ کمیته اجرایی پدافند غیرعامل و مدیریت بحران وزارت نفت در سطح ۳، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی گاز ایران و شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران در سطح ۲ تکمیلی، مناطق حیاتی دولتی - خصوصی و مناطق حساس دولتی - خصوصی در سطح ۲، شرکت پالایش گاز پارس جنوبی و پتروشیمی‌های پارس جنوبی در سطح یک تکمیلی و شرکت‌های تابع مناطق عملیاتی در سطح یک قرار دارند.

بر مبنای سطح‌بندی هر شرکت و تهدیدهای احتمالی که ممکن است در اوضاع بحرانی داشته باشند، خدمات ارائه می‌شود. سیاست‌های کلان وزارت نفت در پدافند غیرعامل، ارزیابی و طبقه‌بندی دارایی‌ها، پایش و رصد انواع تهدیدها و غیره است.

در صنعت نفت، برای گرفتن بهترین تصمیم و تدبیر در شرایط بحرانی، با حکم وزیر نفت و رئیس سازمان پدافند غیرعامل، یک فرمانده ارشد برای پنج منطقه حیاتی پارس جنوبی، ماهشهر، جزیره خارک، نفت‌خیر جنوب و بندرعباس در نظر گرفته شده است تا در شرایط ویژه همگرایی و هم‌افزایی مطلوب‌تری ایجاد شود.