صنعت لبنیات در تنگنای یارانه‌ها؛ حمایت از تولید بدون قدرت خرید کافی نمی‌شود
رضا باکری - دبیر انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران
سیاست‌های حمایتی زمانی می‌توانند به هدف خود برسند که هم‌زمان دو سوی بازار، یعنی تولیدکننده و مصرف‌کننده، را در نظر بگیرند. در صنعت لبنیات، این پیوند اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا افزایش هزینه نهاده‌های دامی و تولید از یک سو و کاهش توان خرید خانوارها از سوی دیگر، زنجیره‌ای از فشارها را ایجاد می‌کند که در نهایت هم بر فعالیت بنگاه‌ها اثر می‌گذارد و هم دسترسی مردم به محصولات غذایی را دشوارتر می‌سازد.
هدفمندی یارانه‌ها قرار بود منابع حمایتی را به شکلی هدایت کند که هم از تولید بخش‌های ضروری پشتیبانی شود و هم قدرت خرید خانوارها حفظ شود. اما اگر یارانه یک بخش حذف یا کاهش یابد و منابع حاصل به‌طور مؤثر به مصرف‌کننده منتقل نشود، سیاست حمایتی با خلأیی جدی روبه‌رو خواهد شد. در چنین شرایطی، تولیدکننده با هزینه‌های بالاتر مواجه می‌شود، در حالی که مصرف‌کننده نیز توان کافی برای جبران افزایش قیمت‌ها را ندارد.
صنعت لبنیات نمونه روشنی از این مسئله است. هزینه خوراک دام و نهاده‌های دامی بر قیمت تمام‌شده شیر خام و محصولات لبنی اثر مستقیم دارد. تغییر در شیوه تأمین این نهاده‌ها، اگر بدون سازوکار جبرانی مؤثر انجام شود، می‌تواند فشار هزینه‌ای را به حلقه‌های مختلف زنجیره تولید منتقل کند. از سوی دیگر، افزایش قیمت محصولات لزوماً به معنای بهبود وضعیت تولیدکننده نیست؛ زیرا کاهش قدرت خرید ممکن است تقاضا را محدود کند و فروش بنگاه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
در این میان، مسئله فقط میزان یارانه نیست، بلکه نحوه تخصیص و اثربخشی آن اهمیت دارد. اگر قرار است حمایت از تولیدکننده کاهش یابد و منابع به خانوارها اختصاص پیدا کند، باید اطمینان حاصل شود که کمک‌ها به‌موقع، متناسب با هزینه‌های واقعی زندگی و به اندازه‌ای مؤثر پرداخت می‌شوند که قدرت خرید مصرف‌کننده حفظ شود. در غیر این صورت، نه تولید از فشار هزینه‌ای رها می‌شود و نه خانوار می‌تواند نیازهای غذایی خود را با سهولت بیشتری تأمین کند.
از منظر سیاست‌گذاری، بازنگری در سازوکارهای حمایتی باید بر پایه ارزیابی دقیق نتایج صورت گیرد. میزان منابع حذف‌شده، سهم واقعی تخصیص‌یافته به خانوارها و اثر آن بر مصرف محصولات لبنی باید به‌صورت شفاف بررسی شود. همچنین لازم است میان حمایت مستقیم از مصرف‌کننده و ابزارهای پشتیبانی از تولید، تناسب برقرار باشد؛ به‌گونه‌ای که هیچ‌یک به قیمت تضعیف دیگری تمام نشود.
رشد پایدار صنعت لبنیات تنها با کنترل مقطعی قیمت یا تغییر شکل پرداخت یارانه محقق نمی‌شود. این هدف به سیاستی منسجم نیاز دارد که هزینه‌های تولید را در نظر بگیرد، قدرت خرید مردم را تقویت کند و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را برای فعالان این صنعت فراهم آورد. حمایت مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که منابع عمومی، چه در مسیر تولید و چه در مسیر مصرف، به نتیجه‌ای ملموس در زندگی مردم و استمرار فعالیت اقتصادی منجر شوند.
