احیای هیدروژنی؛ نقشه راه فولاد هرمزگان برای ورود به عصر فولاد سبز
فولاد هرمزگان با هدف کاهش انتشار کربن، بهینهسازی مصرف انرژی و حفظ مزیت رقابتی در بازارهای صادراتی، توسعه فناوری احیای هیدروژنی را در دستور کار قرار داده است؛ مسیری که با مطالعات تخصصی و اجرای پایلوت آزمایشگاهی، گامهای نخست آن برداشته میشود. احیای هیدروژنی؛ ضرورتی برای حفظ رقابتپذیری صنعت فولاد حرکت به سمت تولید فولاد کمکربن، دیگر صرفاً یک انتخاب فناورانه یا زیستمحیطی نیست، بلکه به یکی از الزامات حفظ جایگاه تولیدکنندگان در بازارهای جهانی تبدیل شده است.
افزایش سختگیریهای بینالمللی در زمینه انتشار کربن، محدودیتهای تأمین انرژی و ضرورت کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، شرکتهای فولادی را به سمت بازنگری در فناوریهای تولید سوق داده است.
در همین راستا، پنل تخصصی «احیای هیدروژنی و حرکت در مسیر فولاد سبز» در غرفه شرکت فولاد هرمزگان و در حاشیه بیستوسومین نمایشگاه بینالمللی ایران متافو برگزار شد. در این نشست، احسان رسولی، معاون تکنولوژی شرکت فولاد هرمزگان، به تشریح برنامهها و ظرفیتهای این مجموعه برای حرکت به سمت احیای هیدروژنی پرداخت. همچنین کارشناسان شرکت فولادتکنیک و فولاد مبارکه، ابعاد فنی، اقتصادی و زیستمحیطی این فناوری را بررسی کردند.
احیای هیدروژنی در دستور کار مطالعاتی فولاد هرمزگان
احسان رسولی، معاون تکنولوژی شرکت فولاد هرمزگان، با اشاره به ضرورت حرکت صنعت فولاد به سمت فناوریهای کمکربن، تاکید کرد که تغییر رویکرد در فرایند تولید، در آینده نزدیک به یکی از عوامل تعیینکننده رقابتپذیری شرکتهای فولادی تبدیل خواهد شد.
وی با اشاره به تحولات بازار جهانی فولاد و افزایش محدودیتهای زیستمحیطی، کاهش انتشار کربن را از الزامات حفظ بازارهای صادراتی دانست و توضیح داد که شرکتهای فولادی برای تداوم فعالیت و رقابت در بازارهای بینالمللی، باید همزمان با افزایش بهرهوری و کنترل هزینههای تولید، فناوریهای خود را نیز متناسب با الزامات جدید توسعه دهند.
رسولی با اشاره به برآوردهای مربوط به بازار جهانی فولاد گفت: شکاف میان ظرفیت تولید و تقاضای جهانی تا سال ۲۰۲۸ میتواند به حدود ۷۵۰ میلیون تن برسد. در چنین شرایطی، صرف برخورداری از ظرفیت تولید بالا نمیتواند تضمینکننده حفظ بازار باشد و شرکتها باید با ارتقای فناوری، بهبود بهرهوری و کاهش آلایندگی، مزیت رقابتی خود را حفظ کنند.
معاون تکنولوژی فولاد هرمزگان همچنین با اشاره به روند افزایش هزینههای کربنی در بازارهای جهانی، خاطرنشان کرد که این موضوع در سالهای آینده اثر مستقیمی بر هزینه تمامشده محصولات و قدرت رقابت تولیدکنندگان خواهد داشت. از این منظر، کاهش انتشار کربن صرفاً اقدامی زیستمحیطی نیست، بلکه به یکی از مؤلفههای اقتصادی و راهبردی صنعت فولاد تبدیل شده است.
وی ، احیای هیدروژنی را یکی از مسیرهای مهم کاهش وابستگی به گاز طبیعی و حرکت به سمت تولید فولاد سبز دانست، اما تاکید کرد که استفاده از این فناوری باید با بررسی دقیق شرایط فنی، اقتصادی و زیرساختی همراه باشد.
به گفته رسولی، جایگزینی بخشی از گاز طبیعی با هیدروژن، تنها به تغییر ترکیب گاز احیا محدود نمیشود و میتواند بر شرایط عملیاتی واحد، تجهیزات، کنترل فرایند و مشخصات محصول نهایی اثر بگذارد.
ظرفیتهای فولاد هرمزگان برای توسعه فناوری هیدروژنی
رسولی در ادامه به مزیتهای فولاد هرمزگان برای بررسی و توسعه فناوری احیای هیدروژنی پرداخت و موقعیت جغرافیایی، دسترسی به دریا و امکان بهرهگیری از ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر را از جمله فرصتهای این مجموعه برشمرد.
به گفته وی، برخورداری از زیرساختهای صنعتی در حوزه احیای مستقیم و فولادسازی نیز میتواند زمینه مناسبی برای ارزیابی فناوریهای جدید فراهم کند. در این میان، دسترسی به منابع انرژی و امکان بررسی مسیرهای مختلف تولید و ذخیرهسازی هیدروژن، از موضوعاتی است که در تدوین نقشه راه این شرکت مورد توجه قرار دارد.
وی تاکید کرد: حرکت به سمت احیای هیدروژنی نیازمند شناخت دقیق ظرفیتهای موجود و محدودیتهای پیشروست. از این رو، بررسی امکان تأمین پایدار هیدروژن، هزینه تولید آن، زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی و همچنین سازگاری تجهیزات فعلی با ترکیب جدید گاز احیا، باید پیش از ورود به مقیاس صنعتی انجام شود.
پایش انتشار کربن و بررسی مسیرهای تأمین هیدروژن
معاون تکنولوژی فولاد هرمزگان با تشریح اقدامات این شرکت در حوزه کاهش انتشار کربن، از همکاری با دانشگاه تهران برای اندازهگیری و ارزیابی میزان انتشار کربن خبر داد و پایش دقیق وضعیت موجود را یکی از پیشنیازهای تدوین برنامه کاهش آلایندگی دانست.
رسولی همچنین به مطالعات انجامشده درباره استفاده از برق مستقیم و تولید هیدروژن از طریق الکترولیز آب اشاره کرد.
به گفته وی، بررسی این مسیرها میتواند به شناخت گزینههای تأمین انرژی و هیدروژن مورد نیاز در فرایندهای صنعتی کمک کند.
وی با تاکید بر ضرورت بررسی همزمان فناوری تولید هیدروژن و امکان استفاده از آن در واحدهای احیای مستقیم، توضیح داد :تصمیمگیری در این زمینه باید با در نظر گرفتن شرایط واقعی واحدهای تولیدی و محدودیتهای زیرساختی صورت گیرد. ارزیابی میزان هیدروژن مورد نیاز، نحوه تأمین و انتقال آن و شرایط بهرهبرداری از تجهیزات، از جمله موضوعاتی است که در مطالعات این شرکت دنبال میشود.
اجرای پایلوت آزمایشگاهی؛ گام نخست برای ورود به مقیاس صنعتی
رسولی یکی از اقدامات عملی فولاد هرمزگان در این مسیر را اجرای پایلوت آزمایشگاهی با همکاری دانشگاه صنعتی شریف و شرکت فولادتکنیک عنوان کرد. این مرحله با هدف بررسی دقیق شرایط استفاده از هیدروژن در فرایند احیا و شناسایی الزامات فنی آن دنبال میشود.
بر اساس توضیحات وی، در این مطالعات صرفاً میزان جایگزینی هیدروژن با گاز طبیعی بررسی نمیشود، بلکه پارامترهای مختلف فرایندی نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرند. دبی و فشار هیدروژن، ترکیب و آنالیز گاز، شرایط ایمنی، سینتیک واکنشها و دمای فرایند از جمله متغیرهایی هستند که در بررسی عملکرد سیستم اهمیت دارند.
همچنین تاثیر تغییر ترکیب گاز احیا بر میزان کربن محصول نهایی، عملکرد تجهیزات و پایداری فرایند باید بهطور دقیق سنجیده شود. در کنار این موارد، الزامات مرتبط با تجهیزات جانبی از جمله کمپرسورها، اسکرابرها، مدیریت آب و بررسی ترکیب و وضعیت گاز خروجی نیز در ارزیابی فنی این فناوری اهمیت دارد.
معاون تکنولوژی فولاد هرمزگان تاکید کرد: موضوع ایمنی در استفاده از هیدروژن نیز باید از مراحل اولیه طراحی مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه ویژگیهای این گاز، الزامات خاصی را در زمینه انتقال، ذخیرهسازی، کنترل فشار و بهرهبرداری ایجاد میکند.
به گفته رسولی، نتایج پایلوت آزمایشگاهی میتواند مبنای تصمیمگیری درباره ادامه مسیر و طراحی مراحل بعدی باشد. در صورت دستیابی به نتایج قابل قبول، امکان حرکت به سمت مطالعات تکمیلی و اجرای طرح در مقیاس صنعتی بررسی خواهد شد. این رویکرد مرحلهای کمک میکند پیش از سرمایهگذاری گسترده، محدودیتها و الزامات فنی و اقتصادی فناوری در شرایط عملیاتی مشخص شود.
تجربه جهانی؛ تولید آهن اسفنجی هیدروژنی با تکیه بر مزیت انرژی
محمد امیری، کارشناس ارشد برنامهریزی و کنترل پروژه شرکت فولادتکنیک، با اشاره به روندهای جهانی در صنعت فولاد، توسعه فناوریهای مبتنی بر هیدروژن را یکی از مسیرهای اصلی کاهش انتشار کربن دانست.
وی با بیان اینکه ظرفیت تولید فولاد در جهان و میزان تقاضا با چالشهایی روبهروست، به برآوردهایی اشاره کرد: بر اساس آن، شکاف میان ظرفیت تولید و تقاضای فولاد جهان تا سال ۲۰۲۸ میتواند به حدود ۷۵۰ میلیون تن برسد. در چنین شرایطی، کشورهایی که بتوانند فناوری تولید خود را بهروز کنند و محصولات کمکربن ارایه دهند، از موقعیت رقابتی بهتری برخوردار خواهند شد.
امیری با اشاره به ظرفیت تولید حدود ۳۰ میلیون تنی فولاد ایران، تجربه پروژههای بینالمللی در زمینه احیای هیدروژنی را قابل توجه دانست و به نمونهای در عمان اشاره کرد که در مرحله نخست، ترکیبی شامل ۱۱.۵ درصد هیدروژن و ۸۸.۵ درصد گاز طبیعی را در فرایند تولید به کار میگیرد و در افق بلندمدت، افزایش سهم هیدروژن تا ۸۵ درصد را هدفگذاری کرده است.
به گفته وی، هزینه تولید هیدروژن سبز همچنان یکی از موانع اصلی توسعه این فناوری است؛ بهگونهای که قیمت هر کیلوگرم هیدروژن سبز در شرایط فعلی حدود ۳ تا ۶ دلار برآورد میشود، در حالی که برای رقابتپذیری اقتصادی، کاهش این رقم به حدود ۱.۵ دلار ضرورت دارد.
توسعه فناوری بومی؛ راهکاری برای کاهش وابستگی انرژی
نماینده شرکت فولادتکنیک نیز با تشریح ظرفیتهای فنی این شرکت در توسعه فناوری احیای مستقیم، بر اهمیت بومیسازی دانش فنی و طراحی واحدهای تولیدی متناسب با شرایط صنعت فولاد کشور تاکید کرد.
وی با اشاره به سابقه حدود ۱۲ ساله فولادتکنیک در توسعه فناوری احیای مستقیم، از نرمافزار «فلر آی» بهعنوان یکی از ابزارهای طراحی و مهندسی واحدهای احیای مستقیم نام برد که امکان طراحی واحدهایی با ظرفیت ۸۰۰ هزار تا ۲.۵ میلیون تن را فراهم میکند.
در این بخش همچنین به جایگاه ایران در ظرفیت تولید آهن اسفنجی مبتنی بر گاز طبیعی اشاره شد. بر اساس آمار مطرحشده، از مجموع حدود ۱۱۳ میلیون تن ظرفیت تولید آهن اسفنجی مبتنی بر گاز در جهان، سهم قابل توجهی برای ایران هدفگذاری شده و حدود ۳۷ میلیون تن از این ظرفیت در کشور ایجاد شده است.
الزامات فنی و ایمنی استفاده از هیدروژن
محققیان از شرکت فولادتکنیک، با تشریح ملاحظات فنی استفاده از هیدروژن در فرایند احیای مستقیم، توضیح داد که جایگزینی بخشی از گاز طبیعی با هیدروژن، نیازمند بررسی دقیق شرایط عملیاتی و تغییرات مورد نیاز در تجهیزات و فرایند تولید است.
وی با اشاره به اینکه بخش عمده مصرف گاز طبیعی در واحدهای احیای مستقیم به بخشهای اصلی فرایند اختصاص دارد، نسبت هیدروژن به مونوکسیدکربن را یکی از شاخصهای مهم در بررسی ترکیب گاز احیا دانست.
به گفته وی، این نسبت در شرایط معمول حدود ۱.۵ تا ۱.۷۵ است و در برخی مجموعهها به ۲.۲ نیز میرسد؛ با این حال، برای حرکت به سمت جایگزینی حدود ۳۰ درصد هیدروژن، افزایش این نسبت به محدوده ۳ تا ۴ قابل بررسی است.
محققیان تاکید کرد: استفاده از هیدروژن تنها به تغییر ترکیب گاز احیا محدود نمیشود و موضوعاتی مانند طراحی تجهیزات، کنترل دما، پایداری فرایند، ایمنی خطوط انتقال و ذخیرهسازی و تأمین مستمر هیدروژن باید بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرند.
مقررات کربنی؛ هزینه پنهان صادرات فولاد
محمد رحمتی، کارشناس محیطزیست فولاد مبارکه، با اشاره به تشدید الزامات زیستمحیطی در بازارهای جهانی، مقررات کربنی را یکی از عوامل اثرگذار بر آینده صادرات فولاد ایران دانست.
وی توضیح داد: سازوکارهای جدید کربنی در بازار اروپا، تولیدکنندگان را ملزم میکند میزان انتشار کربن محصولات خود را با دقت بیشتری محاسبه و گزارش کنند. بر اساس ارقام مطرحشده در این نشست، معیار انتشار کربن برای فولاد ایران حدود ۱.۹۶ تن دیاکسیدکربن به ازای هر تن فولاد عنوان شد و در محاسبات داخلی فولاد مبارکه نیز عددی در حدود ۱.۹ مطرح شده است.
رحمتی همچنین با اشاره به روند قیمت کربن در اروپا، به ارقام ۷۵.۶، ۷۶.۳ و ۸۲.۳ یورو در سه فصل سال ۲۰۲۶ اشاره کرد و گفت افزایش هزینه انتشار کربن میتواند بر قیمت تمامشده و توان رقابت محصولات فولادی در بازارهای صادراتی اثرگذار باشد.
به گفته وی، کاهش انتشار کربن و حرکت به سمت فناوریهای پاکتر، علاوه بر آثار زیستمحیطی، از منظر حفظ بازارهای صادراتی و جلوگیری از تحمیل هزینههای جدید به تولیدکنندگان نیز اهمیت دارد.
فولاد سبز؛ از الزام صادراتی تا مزیت رقابتی
مجموع مباحث مطرحشده در این پنل نشان میدهد که گذار به سمت احیای هیدروژنی، علاوه بر فراهمکردن زیرساختهای فنی، به حل چالشهای اقتصادی و تأمین پایدار انرژی نیز وابسته است. هزینه بالای تولید هیدروژن سبز، ضرورت توسعه زیرساختهای ذخیرهسازی و انتقال، ملاحظات ایمنی و نیاز به تطبیق تجهیزات موجود با شرایط جدید، از مهمترین موانع پیشروی این مسیر به شمار میروند.
با این حال، برخورداری فولاد هرمزگان از موقعیت جغرافیایی مناسب، دسترسی به دریا، ظرفیت توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تجربه صنعتی در حوزه احیای مستقیم، فرصتهایی را برای بررسی و توسعه این فناوری فراهم کرده است.
در چنین شرایطی، اجرای مطالعات تخصصی و پایلوت آزمایشگاهی با همکاری دانشگاه صنعتی شریف و شرکت فولادتکنیک، میتواند نخستین گام برای ارزیابی امکانپذیری فنی و اقتصادی احیای هیدروژنی در این مجموعه باشد؛ مسیری که در صورت موفقیت، ضمن کاهش وابستگی به گاز طبیعی و کنترل انتشار کربن، میتواند به حفظ مزیت رقابتی فولاد هرمزگان در بازارهای آینده کمک کند.