جهان اقتصاد بررسی میکند؛ حمایت از تولید در پساجنگ؛ نسخه نجات یا تکرار خطاهای گذشته؟
راضیه احمدوند
در شرایط پساجنگ، اقتصادها با زخمی عمیق اما فرصتی کمنظیر روبهرو هستند؛ بازسازی تولید میتواند موتور رشد را روشن کند، اما اگر حمایتها هوشمند نباشد، همان سیاستها به مانعی برای رقابتپذیری تبدیل خواهند شد. پرسش کلیدی این است: چگونه میتوان از تولید حمایت کرد، بدون آنکه اقتصاد در دام وابستگی و ناکارآمدی گرفتار شود؟
دورههای پساجنگ در تاریخ اقتصادی کشورها همواره با دو ویژگی متضاد همراه بودهاند: از یکسو تخریب زیرساختها، کاهش سرمایه و تضعیف ظرفیت تولید؛ و از سوی دیگر، امکان بازآرایی ساختار اقتصادی و جهش در مسیر توسعه. در چنین شرایطی، «حمایت از تولید» به یکی از مهمترین محورهای سیاستگذاری تبدیل میشود. اما تجربه نشان داده است که حمایت، اگر بدون چارچوب و هدفگذاری دقیق اجرا شود، میتواند به نتایجی معکوس منجر شود.
نخستین نکته در تحلیل حمایت از تولید در دوره پساجنگ، درک صحیح از ماهیت این حمایت است. حمایت لزوماً به معنای تزریق منابع مالی یا اعمال تعرفههای سنگین نیست، بلکه بیش از هر چیز به معنای ایجاد یک محیط پایدار و قابل پیشبینی برای فعالیت اقتصادی است. تولیدکنندگان در شرایط بیثبات، حتی با دریافت یارانههای قابلتوجه، تمایل چندانی به سرمایهگذاری بلندمدت ندارند. بنابراین، ثبات در سیاستهای کلان، کنترل تورم، و مدیریت نرخ ارز از پیششرطهای اساسی حمایت مؤثر از تولید محسوب میشود.
از سوی دیگر، در دوره پساجنگ معمولاً دولتها با محدودیت شدید منابع مواجه هستند. همین مسئله ضرورت «هدفمند بودن» حمایتها را دوچندان میکند. در چنین شرایطی، اولویت باید با صنایعی باشد که دارای بیشترین پیوندهای پسین و پیشین در اقتصاد هستند؛ صنایعی که فعال شدن آنها میتواند زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی را به حرکت درآورد. بهعبارت دیگر، سیاستگذار باید بهجای توزیع گسترده و غیرهدفمند منابع، به دنبال ایجاد «نقاط پیشران» در اقتصاد باشد.
مسئله مهم دیگر، پرهیز از حمایتهای دائمی است. تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد که حمایتهای طولانیمدت بدون الزام به ارتقای بهرهوری، به شکلگیری بنگاههای ناکارآمد و وابسته منجر میشود. در واقع، حمایت باید مشروط، زماندار و همراه با شاخصهای عملکردی مشخص باشد. بنگاهی که از حمایت دولتی بهرهمند میشود، باید در یک بازه زمانی مشخص به سطحی از رقابتپذیری برسد که بتواند بدون اتکا به این حمایتها به فعالیت خود ادامه دهد.
در همین راستا، نقش سیاستهای تجاری نیز بسیار کلیدی است. در دوره پساجنگ، تمایل به بستن مرزها و حمایت شدید از تولید داخلی افزایش مییابد. اگرچه این رویکرد در کوتاهمدت میتواند به احیای برخی صنایع کمک کند، اما در بلندمدت خطر انزوا و عقبماندگی تکنولوژیک را به همراه دارد. بنابراین، ترکیبی از حمایت هوشمند داخلی و تعامل هدفمند با اقتصاد جهانی میتواند مسیر متعادلتری را فراهم کند.
یکی دیگر از ابعاد مهم حمایت از تولید، توجه به سرمایه انسانی است. جنگها معمولاً موجب مهاجرت نیروی کار ماهر و تضعیف نظام آموزشی میشوند. بدون بازسازی این بخش، حتی پیشرفتهترین برنامههای حمایتی نیز به نتیجه مطلوب نخواهند رسید. سرمایهگذاری در آموزش، مهارتآموزی و بازگشت نیروی انسانی متخصص، یکی از ارکان اصلی احیای تولید در دوره پساجنگ است.
همچنین نباید از نقش بخش خصوصی غافل شد. در بسیاری از موارد، دولتها در دورههای پساجنگ بهدلیل شرایط اضطراری، نقش پررنگتری در اقتصاد ایفا میکنند. اما تداوم این وضعیت میتواند به تضعیف انگیزههای بخش خصوصی و کاهش کارایی منجر شود. بنابراین، سیاستگذاری باید بهگونهای باشد که ضمن حمایت از تولید، زمینه را برای مشارکت فعال بخش خصوصی و جذب سرمایهگذاری فراهم کند.
در نهایت، میتوان گفت که حمایت از تولید در دوره پساجنگ یک ضرورت انکارناپذیر است، اما این حمایت باید با دقت، شفافیت و نگاه بلندمدت طراحی شود. حمایتهای کور و گسترده، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت نتایجی مثبت به همراه داشته باشند، اما در بلندمدت میتوانند به مانعی برای رشد پایدار تبدیل شوند. آنچه اهمیت دارد، حرکت بهسوی یک اقتصاد رقابتپذیر، مبتنی بر بهرهوری و متکی بر ظرفیتهای واقعی تولید است.
دوره پساجنگ، بیش از آنکه صرفاً یک بحران باشد، یک آزمون برای سیاستگذاری اقتصادی است؛ آزمونی که موفقیت در آن، نیازمند تعادل میان حمایت و رقابت، مداخله و بازار، و کوتاهمدت و بلندمدت است.
