هوشمندسازی، کلید عبور از ناترازی انرژی و تضمین امنیت پایدار شبکه برق

مهدی کوچک‌زاده درباره نقش هوشمندسازی در مدیریت ناترازی انرژی اظهار کرد: با تشدید ناترازی انرژی در سال‌های اخیر، هوشمندسازی از یک گزینه لوکس به یک ضرورت راهبردی در سمت تقاضای انرژی تبدیل شده است و دیگر نمی‌توان مدیریت مصرف را بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نوین دنبال کرد. 

وی اصلاح ساختار تعرفه‌ها، یکپارچه‌سازی داده‌ها و توسعه زیرساخت‌های هوشمند را از مهم‌ترین پیش‌نیازهای موفقیت این مسیر دانست و تأکید کرد: اجرای کامل این پروژه‌ها می‌تواند به شکل‌گیری شبکه‌ای خودترمیم‌شونده، افزایش مشارکت مردم و صرفه‌جویی میلیاردها دلار در اقتصاد کشور منجر شود.

کوچک زاده با بیان اینکه جایگاه هوشمندسازی را می‌توان در سه محور اساسی تبیین کرد، گفت: نخستین محور، مدیریت پیک لحظه‌ای مصرف است. به جای اعمال خاموشی‌های گسترده و مقطعی، سامانه‌های هوشمند این امکان را فراهم می‌کنند که محدودیت‌ها به صورت هدفمند و هوشمند اعمال شود؛ به عنوان نمونه، توان مصرفی برخی لوازم پرمصرف در ساعات اوج بار کاهش می‌یابد، بدون آنکه اختلالی در زندگی عادی مردم ایجاد شود.

عضو کمیسیون انرژی مجلس ادامه داد: محور دوم، اصلاح رفتار مصرفی از طریق افزایش شفافیت است. زمانی که مشترکان بتوانند اطلاعات لحظه‌ای از میزان مصرف خود دریافت کنند و تعرفه‌های پویا نیز اعمال شود، انگیزه اقتصادی لازم برای صرفه‌جویی و مدیریت مصرف در میان مردم ایجاد خواهد شد.

کوچک‌زاده سومین محور را شناسایی خودکار نقاط ضعف شبکه اعلام و اظهار کرد: سامانه‌های هوشمند قادر هستند انشعابات غیرمجاز، فرسودگی شبکه و نقاط هدررفت انرژی را که در ساختار فعلی به دلیل نبود داده‌های دقیق قابل مشاهده نیستند، به صورت خودکار شناسایی کنند و زمینه رفع این مشکلات را فراهم آورند.

وی درباره مهم‌ترین الزامات اجرای سامانه‌های هوشمند مدیریت انرژی گفت: اجرای چنین طرح‌هایی مستلزم ایجاد زیرساخت‌های فنی گسترده است. نصب کنتورهای هوشمند و حسگرها در سطح مشترکان و پست‌های توزیع، ایجاد شبکه مخابراتی پایدار و پرسرعت برای انتقال داده‌های لحظه‌ای، راه‌اندازی مراکز پردازش داده‌های کلان و پلتفرم‌های مبتنی بر رایانش ابری برای تحلیل اطلاعات و صدور فرمان‌های کنترلی و همچنین بازنگری در قوانین تعرفه‌گذاری و ایجاد بازار برق خرد برای مشترکان خانگی و صنعتی از جمله مهم‌ترین الزامات این حوزه به شمار می‌رود.

عضو کمیسیون انرژی مجلس در عین حال به موانع موجود بر سر راه اجرای این طرح‌ها اشاره و اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، مسائل اقتصادی و مالی است. نوسازی تجهیزات فرسوده در مقیاس ملی هزینه بسیار بالایی دارد و در شرایط فعلی منابع مالی کافی برای اجرای گسترده این طرح‌ها وجود ندارد.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، یارانه‌های سنگین انرژی موجب شده قیمت برق و گاز برای مصرف‌کنندگان بسیار پایین باشد؛ بنابراین انگیزه اقتصادی لازم برای همراهی با سامانه‌های هوشمند و اجرای برنامه‌هایی مانند کاهش مصرف در ساعات اوج بار تقریباً از بین رفته است.

کوچک‌زاده ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را از دیگر موانع دانست و تصریح کرد: در حال حاضر داده‌های مربوط به حوزه انرژی میان وزارت نیرو، وزارت نفت و بخش خصوصی به صورت یکپارچه تبادل نمی‌شود و هر مجموعه به شکل جزیره‌ای عمل می‌کند که این مسئله یکی از موانع جدی تحقق هوشمندسازی است.

وی با اشاره به اهمیت امنیت سایبری گفت: توسعه شبکه‌های هوشمند، سطح حملات سایبری را نیز افزایش می‌دهد؛ از این رو سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه امنیت سایبری و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی کشور ضرورتی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

عضو کمیسیون انرژی مجلس درباره نقش فناوری‌هایی مانند اینترنت اشیا، داده‌های کلان و هوش مصنوعی در کاهش ناترازی انرژی اظهار کرد: تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که در صورت فراهم بودن زیرساخت‌ها، این فناوری‌ها اثربخشی بسیار بالایی دارند و می‌توانند تا ۲۰ درصد از بار پیک مصرف را کاهش دهند و تلفات شبکه را نیز تا حدود نصف کاهش دهند.

وی با اشاره به کاربردهای هوش مصنوعی در صنعت انرژی گفت: مدل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی قادرند با استفاده از اطلاعاتی مانند دما، رطوبت و الگوهای تاریخی مصرف، میزان تقاضای روزهای آینده را با دقتی بیش از ۹۰ درصد پیش‌بینی کنند و این موضوع امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای بهره‌برداری از نیروگاه‌ها را فراهم می‌سازد.

کوچک‌زاده افزود: یکی دیگر از کاربردهای مهم این فناوری‌ها، نگهداری پیش‌بینی‌کننده تجهیزات است. با تحلیل داده‌هایی مانند ارتعاشات و دمای تجهیزات، می‌توان خرابی ترانسفورماتورها و خطوط انتقال را پیش از وقوع خاموشی تشخیص داد و از بروز خسارت‌های گسترده جلوگیری کرد.

وی با اشاره به ظرفیت‌های موجود کشور برای توسعه هوشمندسازی انرژی گفت: ایران از نیروی انسانی متخصص و جوان در حوزه فناوری اطلاعات برخوردار است و این ظرفیت می‌تواند در طراحی و توسعه الگوریتم‌های بومی مدیریت هوشمند انرژی نقش مؤثری ایفا کند.

عضو کمیسیون انرژی مجلس ادامه داد: همچنین اجرای طرح‌های پایلوت در برخی صنایع فولاد و پتروشیمی نشان داده است که با بهینه‌سازی فرآیندها می‌توان بین ۱۰ تا ۱۵ درصد مصرف انرژی را کاهش داد که این تجربه می‌تواند به سایر بخش‌های کشور نیز تعمیم یابد.

وی با اشاره به ظرفیت بالای انرژی‌های تجدیدپذیر در کشور تصریح کرد: ایران از توان قابل توجهی در حوزه انرژی خورشیدی و بادی برخوردار است و هوشمندسازی شبکه برای مدیریت نوسانات ذاتی این منابع، نقشی اساسی و تعیین‌کننده دارد.

کوچک‌زاده درباره چشم‌انداز اجرای کامل پروژه‌های هوشمندسازی انرژی اظهار کرد: در صورت تحقق کامل این برنامه‌ها، شبکه انرژی کشور به سمت یک شبکه خودترمیم‌شونده و مشارکتی حرکت خواهد کرد. در چنین شرایطی، مدیریت مصرف از خاموشی‌های دستوری فاصله می‌گیرد و به سمت پاسخگویی بار پیش می‌رود؛ به گونه‌ای که لوازم هوشمند در ساعات اوج مصرف، به صورت خودکار توان مصرفی خود را کاهش می‌دهند و در نتیجه پایداری شبکه حفظ می‌شود.

عضو کمیسیون انرژی مجلس افزود: در این الگو، مردم نیز از مصرف‌کننده صرف به تولیدکننده و مصرف‌کننده همزمان تبدیل خواهند شد. خانوارها با نصب پنل‌های خورشیدی و باتری‌های خانگی علاوه بر مدیریت مصرف خود، قادر خواهند بود انرژی مازاد را به شبکه بفروشند و از طریق اپلیکیشن‌های هوشمند، پاداش صرفه‌جویی را به صورت لحظه‌ای دریافت کنند.

وی تأکید کرد: اجرای کامل هوشمندسازی همچنین موجب کاهش قابل توجه شدت انرژی کشور خواهد شد؛ شاخصی که اکنون چندین برابر میانگین جهانی است. کاهش این شاخص به معنای صرفه‌جویی سالانه چندین میلیارد دلاری خواهد بود؛ منابعی که می‌تواند به جای اتکا به فروش نفت خام، برای توسعه زیرساخت‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و ارتقاء صنعت انرژی کشور مورد استفاده قرار گیرد.

کوچک‌زاده خاطرنشان کرد: نتیجه نهایی این مسیر، دستیابی به امنیت پایدار انرژی، افزایش بهره‌وری، کاهش محسوس آلایندگی‌های زیست‌محیطی و تقویت تاب‌آوری شبکه انرژی کشور خواهد بود. هوشمندسازی اگرچه به تنهایی معجزه نمی‌کند، اما بدون آن مدیریت ناترازی انرژی عملاً غیرممکن است و موفقیت این مسیر بیش از آنکه به خرید تجهیزات وابسته باشد، به اصلاح ساختار تعرفه‌ها و وجود اراده ملی برای یکپارچه‌سازی داده‌ها و همکاری میان دستگاه‌های مسئول بستگی دارد.