خسارت در کمین زیرساخت ها
سعید خادمی
پژوهشگر
دامنه خسارتها تنها به زیرساختهای شهری محدود نمانده و به برخی از مهمترین فضاهای تاریخی ایران نیز رسیده است. در اصفهان، نشانههایی از آسیب در بخشی از مجموعه دولتخانه صفوی گزارش شده است؛ مجموعهای تاریخی که بناهایی چون عمارت رکیبخانه، تالار اشرف و کاخموزه چهلستون را در بر میگیرد. این فضاها در قلب بافت تاریخی اصفهان قرار دارند و در مجاورت میدان نقش جهان واقع شدهاند؛ میدانی که از شاخصترین آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو به شمار میرود.
در غرب ایران نیز گزارشهایی از آسیب به محوطه تاریخی قلعه فلکالافلاک در خرمآباد منتشر شده است؛ دژی با پیشینهای که به دوره ساسانی بازمیگردد و یکی از برجستهترین نمونههای معماری نظامی در فلات ایران محسوب میشود. این قلعه قرنها بر فراز شهر ایستاده و به نمادی از تاریخ و هویت منطقه تبدیل شده است.
هرچند ارزیابی دقیق میزان خسارتها نیازمند بررسیهای تخصصی و مستند است، اما همین نشانههای اولیه برای برانگیختن نگرانی جدی در میان کارشناسان میراث فرهنگی کافی بوده است. تجربههای جهانی نشان دادهاند که آسیب به آثار تاریخی در شرایط درگیریهای نظامی، اگر بهموقع شناسایی و مهار نشود، میتواند پیامدهایی جبرانناپذیر به همراه داشته باشد.
میراث فرهنگی تنها مجموعهای از بناهای کهن نیست.
این آثار در واقع لایههای مادی حافظه جمعی ملتها هستند؛ نشانههایی از مسیرهای تاریخی، تبادل فرهنگی و تجربههای مشترکی که طی قرنها شکل گرفتهاند. هنگامی که چنین آثاری آسیب میبینند، آنچه از میان میرود فقط سنگ و آجر نیست، بلکه بخشی از روایت تاریخی یک جامعه از خود نیز از دست میرود.
جامعه جهانی در دهههای گذشته بارها با چنین تجربههایی مواجه شده است. تخریب معابد پالمیرا در سوریه، نابودی مجسمههای بودای بامیان در افغانستان و آسیبهای گسترده به بافت تاریخی موصل نمونههایی هستند که نشان دادند میراث فرهنگی در دوران جنگ تا چه اندازه آسیبپذیر است. هر یک از این رخدادها بعدها نهتنها بهعنوان خسارتی ملی، بلکه بهعنوان ضایعهای برای میراث مشترک بشریت شناخته شد.
به همین دلیل نیز طی دهههای گذشته مجموعهای از قواعد و کنوانسیونهای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه شکل گرفته است. کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ، کنوانسیون میراث جهانی یونسکو در سال ۱۹۷۲ و نیز قطعنامه ۲۳۴۷ شورای امنیت سازمان ملل همگی بر یک اصل مشترک تأکید دارند: میراث فرهنگی، فارغ از مرزهای جغرافیایی، بخشی از میراث مشترک بشریت است و حفاظت از آن مسئولیتی جهانی محسوب میشود.
بر اساس این چارچوبها، دولتها و طرفهای درگیر در مخاصمات نظامی موظفاند از وارد آمدن آسیب به بناها و محوطههای فرهنگی جلوگیری کنند و در صورت وقوع خسارت، زمینه بررسی و حفاظت از آنها را فراهم آورند. تجربههای سالهای اخیر نیز نشان داده است که جامعه بینالمللی نسبت به چنین مواردی بیتفاوت نمانده است. در سال ۲۰۱۶، دیوان کیفری بینالمللی برای نخستینبار تخریب عمدی میراث فرهنگی در شهر تیمبوکتو در مالی را بهعنوان جنایت جنگی مورد پیگرد قرار داد؛ رخدادی که نشان داد آسیب به میراث فرهنگی میتواند پیامدهای حقوقی جدی در سطح جهانی داشته باشد.
