افغانستان؛ فرصتی راهبردی برای توسعه تجارت و ترانزیت از مسیر ایران

افغانستان در سال‌های اخیر تنها به بازار مصرف کالاهای وارداتی محدود نمانده و نیازهای این کشور در حال حرکت به سمت حوزه‌هایی مانند انرژی، حمل‌ونقل، خدمات فنی، سرمایه‌گذاری و فناوری است. این تغییر، برای همسایگان افغانستان از جمله ایران، می‌تواند به معنای شکل‌گیری فرصت‌های تازه در روابط اقتصادی باشد؛ به‌ویژه زمانی که مزیت‌های جغرافیایی و زیرساختی ایران امکان دسترسی افغانستان به بازارهای منطقه‌ای و آب‌های آزاد را فراهم می‌کند.
 
مزیت ایران در تجارت با افغانستان فقط به نزدیکی جغرافیایی خلاصه نمی‌شود. دسترسی به مسیرهای ترانزیتی، ظرفیت بنادر، شبکه حمل‌ونقل و توانمندی شرکت‌های ایرانی در حوزه‌های فنی و خدماتی، مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها را ایجاد کرده که می‌تواند در توسعه تجارت دو کشور نقش داشته باشد. اگر این ظرفیت‌ها در قالب یک برنامه منسجم به کار گرفته شوند، رابطه تجاری می‌تواند از صادرات کالا فراتر رفته و به همکاری‌های پایدارتر در زمینه خدمات، زیرساخت و سرمایه‌گذاری تبدیل شود.
 
با این حال، استفاده از این فرصت نیازمند کاهش هزینه و زمان تجارت است. هرقدر فرآیندهای مرزی پیچیده‌تر، زمان توقف کالا طولانی‌تر و مقررات برای فعال اقتصادی غیرشفاف‌تر باشد، بخشی از مزیت جغرافیایی کشور عملاً خنثی خواهد شد. بنابراین تسهیل تجارت با افغانستان صرفاً به معنای افزایش ظرفیت جاده یا ریل نیست؛ هماهنگی دستگاه‌های مرزی، شفافیت مقررات، کاهش بروکراسی و ایجاد امکان برنامه‌ریزی برای فعالان اقتصادی نیز بخش مهمی از زیرساخت تجارت محسوب می‌شود.
 
از سوی دیگر، توسعه همکاری اقتصادی با افغانستان می‌تواند برای ایران نیز دستاوردهای متنوعی داشته باشد. افزایش تقاضا برای خدمات فنی و مهندسی، انرژی، حمل‌ونقل و فناوری، بازارهای جدیدی برای بنگاه‌های ایرانی ایجاد می‌کند و می‌تواند به تقویت نقش ایران در زنجیره تجارت منطقه‌ای کمک کند. در چنین شرایطی، نگاه به افغانستان نباید صرفاً از زاویه صادرات کالا باشد، بلکه باید بازار این کشور را به‌عنوان بستری برای حضور بلندمدت شرکت‌های ایرانی در نظر گرفت.
 
مسیر آینده تجارت ایران و افغانستان بیش از هر چیز به کیفیت زیرساخت‌های تجاری و میزان اطمینان فعالان اقتصادی وابسته است. اگر مسیرهای ترانزیتی روان‌تر، فرآیندهای مرزی شفاف‌تر و همکاری‌های اقتصادی متنوع‌تر شود، مزیت همسایگی می‌تواند به یک مزیت تجاری پایدار تبدیل شود؛ مزیتی که هم نیازهای افغانستان را پوشش دهد و هم ظرفیت‌های اقتصادی ایران را در بازار منطقه فعال‌تر کند.