بازار جهانی نفت در سایه هرمز ملتهب شد
گلناز پرتوی مهر روزنامه نگار
«جهان اقتصاد» گزارش می دهد
بازار جهانی نفت بار دیگر به خاورمیانه چشم دوخته است؛ منطقهای که هر تحول سیاسی و امنیتی در آن میتواند توازن عرضه و تقاضای انرژی را بر هم بزند و قیمتها را در مدت کوتاهی دستخوش جهشهای شدید کند. در نخستین ساعات معاملات روز دوشنبه، تشدید تنشها در خاورمیانه و ادامه اختلال در تردد نفتکشها از تنگه هرمز، باعث شد قیمت نفت بیش از پنج درصد افزایش یابد و بار دیگر نگرانیها درباره آینده بازار انرژی بالا بگیرد.
این رشد قیمت در حالی رخ داد که بازار نفت در روزهای گذشته نوسانهای کمسابقهای را تجربه کرده بود. هر دو شاخص مهم نفتی جهان در معاملات پیشین افتی قابل توجه را ثبت کرده بودند، اما با بازگشت نگرانیها درباره امنیت عرضه، روند بازار به سرعت تغییر کرد و خریداران برای پوشش ریسکهای احتمالی دوباره وارد میدان شدند. همین تغییر جهت نشان میدهد که بازار نفت در شرایط فعلی بیش از هر زمان دیگری تحت تاثیر اخبار سیاسی و تحولات ژئوپلیتیک قرار دارد.
بر اساس دادههای معاملاتی، نفت خام برنت به مرز ۹۵ دلار نزدیک شد و نفت وستتگزاس اینترمدیت آمریکا نیز به کانال ۸۸ دلار بازگشت. این ارقام بهخوبی نشان میدهد که هرگونه اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، بهویژه در خلیج فارس، میتواند در کوتاهترین زمان ممکن اثر خود را بر قیمتها بگذارد.
تنگه هرمز سالهاست یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان محسوب میشود. بخش قابل توجهی از صادرات نفت خام کشورهای تولیدکننده منطقه از این مسیر عبور میکند و هر نوع ناامنی در آن، مستقیماً بر بازار جهانی نفت اثرگذار است. اهمیت این آبراه به اندازهای است که حتی احتمال محدود شدن عبور نفتکشها نیز میتواند قیمتها را به سرعت صعودی کند، چه برسد به زمانی که اختلال واقعی در رفتوآمد کشتیها رخ دهد.
برآوردها نشان میدهد روزانه میلیونها بشکه نفت خام از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی منتقل میشود. بنابراین هر وقفه در این جریان، به معنای کاهش عرضه و ایجاد نگرانی در میان پالایشگاهها، معاملهگران و مصرفکنندگان عمده انرژی است. در چنین شرایطی، واکنش طبیعی بازار افزایش قیمت خواهد بود؛ زیرا فعالان اقتصادی تلاش میکنند خود را برای کمبود احتمالی آماده کنند.
با این حال، آنچه این روزها بازار نفت را پیچیدهتر کرده، تنها مسئله عرضه فیزیکی نیست. فضای روانی ناشی از اخبار ضدونقیض، مواضع متناقض سیاسی و انتشار پیامهای لحظهای در رسانهها نیز به شدت بر روند معاملات اثر گذاشته است. معاملهگران در بازاری فعالیت میکنند که هر خبر تازه میتواند مسیر قیمت را تغییر دهد. همین موضوع سبب شده نوسانپذیری بازار به شکل محسوسی افزایش یابد.
در چنین فضایی، قیمت نفت تنها تابع میزان تولید یا ذخایر تجاری نیست، بلکه به سرعت تحت تاثیر برداشتها و انتظارات قرار میگیرد. اگر بازار تصور کند بحران رو به گسترش است، قیمتها بالا میرود و اگر نشانهای از کاهش تنش دیده شود، ممکن است روند معکوس شود. به همین دلیل است که بازار نفت در هفتههای اخیر رفتاری هیجانی و پرنوسان از خود نشان داده است.
افزایش قیمت نفت البته صرفاً مسئلهای مربوط به شرکتهای انرژی یا بورسهای کالایی نیست. هر جهش در بازار نفت، دیر یا زود اثر خود را بر زندگی روزمره مردم در سراسر جهان میگذارد. بالا رفتن بهای سوخت، افزایش هزینه حملونقل، رشد قیمت کالاها و تشدید فشار تورمی، نخستین پیامدهای این روند هستند. بسیاری از اقتصادهایی که در ماههای گذشته تلاش کردهاند تورم را مهار کنند، اکنون بار دیگر با تهدید تازهای مواجه شدهاند.
برای کشورهای واردکننده نفت، ادامه این وضعیت میتواند هزینههای سنگینی به همراه داشته باشد. اقتصادهای بزرگ آسیایی که بخش مهمی از نیاز انرژی خود را از خاورمیانه تامین میکنند، در صورت تداوم بحران ناچار خواهند شد منابع بیشتری برای واردات انرژی اختصاص دهند. این مسئله میتواند تراز تجاری آنها را تحت فشار قرار دهد و حتی رشد اقتصادی را کندتر کند.
اروپا نیز از این تحولات بیتاثیر نخواهد بود. هرچند برخی کشورهای اروپایی در سالهای اخیر برای تنوعبخشی به منابع انرژی تلاش کردهاند، اما افزایش قیمت جهانی نفت و فرآوردهها، بهطور مستقیم هزینه صنایع و حملونقل این قاره را افزایش میدهد. همچنین شرکتهای هواپیمایی، صنایع وابسته به سوخت و شبکه حملونقل جادهای و دریایی از نخستین بخشهایی خواهند بود که اثر این گرانی را احساس میکنند.
در داخل بازارهای مالی نیز نگرانی از تشدید تنشها به وضوح دیده میشود. سرمایهگذاران معمولاً در دورههای بیثباتی سیاسی به سمت داراییهای امن حرکت میکنند و بازار سهام در بسیاری از کشورها با فشار فروش مواجه میشود. اگر تنشها ادامه یابد، ممکن است موجی از احتیاط و کاهش سرمایهگذاری در سطح جهانی شکل بگیرد.
در مقابل، برخی تحلیلگران معتقدند اگر مسیرهای انتقال انرژی به سرعت به شرایط عادی بازگردد، بخش مهمی از رشد اخیر قیمتها میتواند تعدیل شود. بازار نفت تجربه کرده است که در بحرانهای ژئوپلیتیک، بخشی از جهش قیمت ناشی از نگرانی روانی است و با فروکش کردن تنشها، قیمتها نیز آرامتر میشود. اما اگر اختلال در عرضه واقعی و طولانیمدت شود، روند صعودی میتواند ماندگارتر باشد.
نکته مهم دیگر این است که ظرفیت مازاد تولید در برخی کشورها و همچنین ذخایر راهبردی میتواند تا حدی از شدت بحران بکاهد، اما جایگزینی کامل جریان نفت عبوری از تنگه هرمز در کوتاهمدت کار سادهای نیست. به همین دلیل، فعالان بازار با دقت فراوان تحولات منطقه را دنبال میکنند و هر خبر تازه را در قیمتها منعکس میسازند.
اکنون بازار جهانی نفت در نقطه حساسی قرار گرفته است. اگر تنشهای خاورمیانه کنترل شود و مسیرهای صادراتی به روال عادی بازگردد، قیمتها ممکن است ثبات نسبی پیدا کند. اما اگر دامنه بحران گستردهتر شود، نفت میتواند وارد کانالهای قیمتی بالاتر شود و اقتصاد جهانی را با موج تازهای از فشارهای تورمی روبهرو سازد.
واقعیت این است که نفت همچنان کالایی راهبردی و سیاسی باقی مانده است. با وجود توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تلاش کشورها برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، هنوز هم یک بحران در خاورمیانه میتواند اقتصاد جهان را تحت تاثیر قرار دهد. اتفاقات اخیر بار دیگر نشان داد امنیت انرژی تا چه اندازه با امنیت منطقهای گره خورده است.
بازارها اکنون منتظرند ببینند روزهای آینده چه مسیری پیش روی خاورمیانه قرار میگیرد؛ آرامش و بازگشت ثبات، یا تنش بیشتر و جهش دوباره قیمتها. آنچه مسلم است اینکه تا زمانی که سایه بحران بر تنگه هرمز باقی بماند، نفت نیز روی لبه آتش حرکت خواهد کرد.
