رشد اقتصاد در مرز توقف؛ افت مصرف و سرمایهگذاری عامل اصلی کاهش رشد
تازهترین آمارهای رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴ نشان میدهد اقتصاد ایران عملاً در وضعیت رکود قرار گرفته است.
رشد اقتصادی کل کشور به 0.2 درصد و رشد بدون نفت به منفی 0.3 درصد رسیده؛ در حالی که افت مصرف خانوار، کاهش سرمایهگذاری، تداوم رکود بخش کشاورزی و منفی شدن رشد صنعت، از تضعیف همزمان موتورهای اصلی اقتصاد حکایت دارد.
بررسی گزارش رشد اقتصادی سال 1404 نشان میدهد اقتصاد ایران یکی از کمرمقترین سالهای خود را پشت سر گذاشته است. بر اساس این آمار، رشد اقتصادی کل کشور در پایان سال تنها 0.2 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت منفی 0.3 درصد ثبت شده است؛ موضوعی که نشان میدهد حتی با وجود سهم بخش نفت، اقتصاد ایران در آستانه توقف رشد قرار گرفته است.
زمستان؛ آغاز بازگشت اقتصاد به رشد منفی
یکی از مهمترین نکات گزارش، منفی شدن رشد اقتصادی در فصل زمستان است. در حالی که اقتصاد در پاییز نشانههایی از بهبود را تجربه کرده بود، رشد اقتصادی زمستان به منفی 2.2 درصد رسید و بخش مهمی از دستاوردهای فصول قبل از بین رفت.
این موضوع نشان میدهد شوکهای وارد شده به اقتصاد در ماههای پایانی سال، مسیر رشد را معکوس کرده و اقتصاد را دوباره وارد رکود کرده است.
صنعت دوباره وارد رکود شد
آمارها نشان میدهد بخش صنعت در مجموع سال 1404 رشد منفی 1.5 درصد را تجربه کرده است. نکته قابل توجه آنکه این بخش تنها در فصل پاییز رشد مثبت داشته و در سه فصل دیگر سال با رشد منفی مواجه بوده است.
رکود صنعت از آن جهت اهمیت دارد که این بخش یکی از مهمترین موتورهای اشتغال، سرمایهگذاری و تولید محسوب میشود و افت آن میتواند بر سایر بخشهای اقتصادی نیز اثرگذار باشد.
در مقابل، بخش ساختمان پس از چند سال رکود، در پاییز و زمستان عملکرد بهتری از خود نشان داده و در مجموع سال نیز رشد مثبت را ثبت کرده است؛ موضوعی که میتواند نشانهای از افزایش برخی فعالیتهای عمرانی و ساختمانی باشد.
کشاورزی و خدمات زیر فشار
بخش کشاورزی نیز برای چهارمین فصل متوالی با رشد منفی مواجه شد؛ اتفاقی که از استمرار مشکلات ساختاری این بخش از جمله خشکسالی، محدودیت منابع آب و کاهش بهرهوری حکایت دارد.
از سوی دیگر، بخش خدمات که بیش از نیمی از اقتصاد کشور را تشکیل میدهد نیز در زمستان افت محسوسی را تجربه کرد. رشد این بخش در زمستان به منفی 2.6 درصد رسید؛ موضوعی که بخشی از آن به اختلالات ناشی از شرایط جنگی و کاهش فعالیتهای اقتصادی نسبت داده میشود.
افت مصرف خانوار؛ زنگ خطر برای اقتصاد
در سمت تقاضا نیز مهمترین علامت هشداردهنده، کاهش مصرف نهایی بخش خصوصی است. این شاخص که مهمترین جزء تقاضای کل اقتصاد محسوب میشود، در کل سال 1404 معادل منفی 1.4 درصد و در زمستان منفی 4.8 درصد ثبت شده است.
این در حالی است که مصرف خانوار پس از پنج فصل کاهش، در پاییز اندکی بهبود یافته بود، اما در زمستان بار دیگر با افت شدید روبهرو شد؛ موضوعی که نشاندهنده کاهش قدرت خرید خانوارها و افت تقاضای مؤثر در اقتصاد است.
سرمایهگذاری همچنان در سراشیبی
یکی دیگر از نکات مهم گزارش، ادامه رکود سرمایهگذاری است. تشکیل سرمایه ثابت ناخالص برای ششمین فصل متوالی رشد صفر یا منفی را تجربه کرده که به معنای کاهش موجودی سرمایه در اقتصاد و تضعیف ظرفیت تولید در سالهای آینده است.
کارشناسان معتقدند ادامه این روند میتواند رشد اقتصادی میانمدت کشور را نیز با چالش جدی مواجه کند؛ زیرا بدون سرمایهگذاری جدید، امکان افزایش تولید، اشتغال و بهرهوری وجود نخواهد داشت.
سیاستهای انقباضی در کنار شوکهای بیرونی
بررسی مجموع شاخصهای اقتصادی نشان میدهد اگرچه وقوع جنگ و تحولات امنیتی در ماههای پایانی سال بر عملکرد اقتصاد اثرگذار بوده، اما نمیتوان کاهش رشد اقتصادی را صرفاً به این عوامل نسبت داد.
بسیاری از تحلیلگران بر این باورند سیاستهای پولی و مالی انقباضی، محدودیتهای ارزی، کاهش درآمد واقعی خانوارها و افت سرمایهگذاری نیز در کنار شوکهای بیرونی، نقش مهمی در کاهش رشد اقتصادی سال 1404 داشتهاند.
در مجموع، آمارهای منتشرشده نشان میدهد اقتصاد ایران در سال 1404 با ضعف همزمان در سمت عرضه و تقاضا مواجه بوده است؛ از یک سو تولید در بخشهای مهمی مانند صنعت، کشاورزی و خدمات کاهش یافته و از سوی دیگر افت مصرف خانوار و سرمایهگذاری، موتور تقاضای اقتصاد را نیز تضعیف کرده است. تداوم این روند میتواند دستیابی به رشد اقتصادی پایدار در سالهای آینده را با چالشهای جدی روبهرو کند.
