از پاناما تا مالاکا؛ رد پای ایران در تغییر معادلات دریایی

گلوگاه‌های دریایی جهان دیگر تنها مسیرهای جغرافیایی نیستند؛ آن‌ها سیستم عصبی تجارت جهانی هستند. شرایط فعلی تنگه هرمز، این واقعیت را به‌وضوح آشکار می‌کند: هر اختلال در یکی از این مسیرها، به‌سرعت به سایر نقاط زنجیره تأمین جهانی سرایت می‌کند.تنگه هرمز، با عبور حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز (معادل ۲۰٪ مصرف جهانی)، قلب تپنده انرژی جهان است. وقتی این تنگه تحت تهدید قرار می‌گیرد، کشتی‌های باری که معمولاً از این مسیر عبور می‌کردند، به‌سرعت مسیرهای جایگزین را جستجو می‌کنند. اولین هدف: کانال سوئز. اما این انتخاب، خود با محدودیت‌های جدید مواجه است.

کانال سوئز که سالانه حدود ۱۲–۱۵٪ ارزش تجارت جهانی را جابه‌جا می‌کند، در شرایط عادی با ترافیک بالا دچار ازدحام است. افزایش ترافیک ناشی از تغییر مسیر کشتی‌ها از هرمز، باعث افزایش قیمت رزرو و زمان انتظار در سوئز شده است. در عین حال، باب‌المندب که ورودی سوئز به دریای سرخ است و تحت رصد و کنترل یمنی‌ها قرار دارد، خود نیز در سال‌های اخیر به دلیل حملات انصارالله یمن، بی‌ثباتی‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های امنیتی، مسیری پرریسک تبدیل شده است. این ترکیب، کانال سوئز را به گلوگاهی دوچندان فشرده تبدیل می‌کند.در اقیانوس آرام، کانال پاناما نیز تحت فشار است. خشکسالی طولانی‌مدت، محدودیت‌های عبور و افزایش تقاضا برای جابه‌جایی کالا، باعث شده هزینه عبور از این کانال در سال ۲۰۲۵ به سطحی ناگهانی برسد. کشتی‌هایی که از هرمز و سوئز دوری می‌کنند، به‌جای رفتن به دماغه امید نیک، به سمت پاناما متمایل می‌شوند، اما پاناما هم ظرفیت پاسخگویی ندارد.

طبق گزارش‌های اخیر، افزایش تقاضا برای عبور از کانال پاناما باعث جهش هزینه رزرو و عبور شده است؛ برخی کشتی‌ها برای گرفتن اولویت عبور مبالغ بسیار بالا پرداخت کرده‌اند و متوسط قیمت مزایده عبور نیز نسبت به سطح پیشین افزایش قابل توجهی داشته است. این مسئله در شرایطی رخ می‌دهد که کانال پاناما پس از دوره خشکسالی و محدودیت‌های تردد، دوباره به یکی از مسیرهای جایگزین مهم برای بخشی از تجارت جهانی تبدیل شده است. افزایش ترافیک این کانال یعنی هزینه بیشتر، زمان انتظار طولانی‌تر و فشار مضاعف بر زنجیره تأمین جهانی.گفتنی است میانگین قیمت عبور از کانال پاناما بین مارس و آوریل به 385000 دلار رسیده که حدود 140000 دلار نسبت به قبل از شروع جنگ ایران، افزایش یافته است.

در نهایت، تنگه مالاکا که ۲۰٪ تجارت دریایی جهان را هدایت می‌کند، نیز در معرض خطر قرار می‌گیرد. اظهارنظر اخیر پوربایا یودی سادوا، وزیر دارایی اندونزی، درباره امکان دریافت پول از کشتی‌های عبوری از تنگه مالاکا زنگ خطر دیگری بود. او این ایده را مطرح کرد که اندونزی به دلیل موقعیت راهبردی خود در مسیر تجارت و انرژی جهان می‌تواند از عبور کشتی‌ها در تنگه مالاکا درآمد کسب کند؛ هرچند دولت اندونزی بعداً عقب‌نشینی کرد و اعلام شد برنامه‌ای برای دریافت عوارض وجود ندارد.اما اهمیت این سخن در اجرایی شدن یا نشدن فوری آن نیست؛ اهمیتش در تغییر ذهنیت دولت‌هاست.اظهارنظرهای رسمی درباره احتمال دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری، پیامی روانی قوی به بازار می‌رساند: حتی مسیرهای «معتبر» دیروز، امروز ممکن است در معرض تغییر قوانین، محدودیت‌های سیاسی یا افزایش هزینه باشند.نتیجه آن است که افزایش همزمان کرایه حمل، بیمه، تأخیر در تحویل و بالاتر رفتن قیمت کالاهای اساسی از انرژی تا غلات و کالاهای صنعتی رخ داده است. دومینوی التهاب دریایی، از تنگه هرمز شروع شده و به‌سرعت تمام گلوگاه‌های جهانی را درگیر کرده است.