واکنش بورس به آژیر جنگ

در تقابل نظامی که میان ایران و آمریکا صورت گرفت بازار سرمایه تهران با چالشی بی‌سابقه روبه‌رو شد که نه‌تنها ابعاد اقتصادی بلکه مؤلفه‌های روانی و ژئوپلیتیکی را در هم می‌آمیزد. تجربه دهه‌های گذشته نشان داده که بورس اوراق بهادار تهران همواره به عنوان نخستین آیینه واکنش‌های حاد به تنش‌های خارجی عمل کرده است. در چنین سناریویی آنچه پیش از گشایش بازار رخ می‌دهد هجوم هماهنگ سرمایه‌های حقیقی و حقوقی به سمت خروج از سهام پرریسک و پناه بردن به دارایی‌های امن از جمله طلا، دلار و اوراق مبتنی بر ارز است. واقعیت آن است که بورس اوراق بهادار تهران با وجود عمق نسبی در مقایسه با بسیاری از بازارهای منطقه هنوز به سطحی از بلوغ نرسیده که بتواند شوک ناشی از درگیری مستقیم نظامی با ابرقدرتی مانند آمریکا را بدون مداخله شدید نهادهای حاکمیتی تاب بیاورد. سه لایه تأثیرپذیری را می‌توان پیش‌بینی کرد: لایه نخست بحران نقدشوندگی است در روزهای نخست درگیری صف‌های فروش سنگین به ویژه در گروه‌های خودرو، پالایشی، پتروشیمی و بانکی شکل می‌گیرد چرا که سرمایه‌گذاران خرد که ستون فقرات معاملات خرد بورس تهران هستند با دیدن تصاویر تنش‌های نظامی و اظهارات مقامات دو طرف به سرعت تصمیم به حفظ سرمایه نقدی خود می‌گیرند. این رفتار قوّه‌ای جمعی منجر به قفل شدن نمادهای معاملاتی و افت شاخص‌هایی می‌شود که حتی سقوط‌های سال ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ را نیز پشت سر می‌گذارد. 

لایه دوم مداخله نهادهای حاکمیتی و سیاست‌گذار پولی است در چنین شرایطی بانک مرکزی ناگزیر از مدیریت همزمان دو جبهه خواهد بود: جلوگیری از خروج ارز از کشور و کنترل نقدینگی سرگردانی که از بازار سهام خارج شده و به سمت بازارهای موازی سرازیر می‌شود. تجربه سال‌های تحریم حداکثری نشان داد که هر گاه تنش به اوج خود رسیده بورس به کلی از کانون توجه سرمایه‌گذاران خارج شده و جای خود را به بازارهای کوتاه‌مدت‌تر مانند ارز و سکه داده است، اما نکته مهم و مغفول‌مانده در تحلیل‌های رایج رفتار شاخص‌های دلاری بورس است، در حالی که شاخص‌های ریالی ممکن است در کوتاه‌مدت ریزشی سنگین را تجربه کنند ارزش دلاری سهام شرکت‌های صادرات‌محور مانند فولاد، مس و پتروشیمی‌ها در صورت تداوم جنگ و افزایش نرخ ارز در بازار آزاد نه تنها حفظ می‌شود که حتی رشد هم می‌کند. با این حال این نکته فنی برای سرمایه‌گذار خردی که در هیاهوی اخبار و نوسانات لحظه‌ای گرفتار آمده قابل درک نیست و او در همان روزهای نخست با ضرر و زیان سنگین از بازار خارج خواهد شد.

 لایه سوم و عمیق‌تر تأثیر بر بنیان‌های بنیادی شرکت‌هاست جنگ با آمریکا به معنای قطع کامل کریدورهای تأمین مواد اولیه، اختلال در زنجیره لجستیک بین‌المللی، تحریم‌های جدید علیه نهادهای مالی و بیمه‌ای و در نهایت افزایش تصاعدی هزینه‌های تولید است. شرکت‌هایی که وابستگی بالایی به واردات مواد اولیه یا قطعات حساس از مسیرهای رسمی یا غیررسمی دارند با کاهش شدید حاشیه سود و حتی توقف خطوط تولید روبه‌رو می‌شوند. صنعت دارو، خودرو و بسیاری از کالاهای سرمایه‌ای در این گروه جای می‌گیرند. از سوی دیگر شرکت‌های دانش‌بنیان و گروه‌های کالایی که قابلیت جایگزینی داخلی دارند ممکن است در میان‌مدت از سیاست‌های حمایتی دولتی بهره‌مند شوند اما در روزهای نخست جنگ هیچ تمایزی میان سهام خوب و بد قائل نخواهد شد و فروش افسارگسیخته همه نمادها را در بر می‌گیرد. آنچه این تحلیل را از خوش‌بینانه یا بدبینانه صرف متمایز می‌کند تأکید بر نقش حاکمیت در مدیریت انتظارات است اگر در روزهای آغازین درگیری سازمان بورس با قدرت از مکانیسم‌های دامنه نوسان، توقف نمادهای راهبردی و تزریق نقدینگی هدفمند از طریق صندوق‌های تثبیت بازار استفاده کندمی‌توان سقوط را به یک اصلاح عمیق اما کنترل‌شده تبدیل کرد.

 اما تجربه جهانی نشان داده که هیچ نهاد ناظری در برابر وحشت جمعی در شرایط جنگی توانایی حفظ قیمت‌ها را به طور کامل ندارد. بهترین تصمین برای سرمایه‌گذاران با افق بلندمدت، نه فروش هیجانی و نه خرید احساسی در کف‌های موقت بلکه تغییر پورتفوی به سمت دارایی‌های واقعی و قابل اتکا در شرایط بحران مانند طلا و اوراق گواهی سپرده با سود بالا است. بورس پس از جنگ اگر درگیری محدود و کوتاه باشد می‌تواند مانند سال ۱۳۹۹ پس از شوک اولیه مسیر جبرانی را آغاز کند. اما اگر جنگ وارد فاز فرسایشی و طولانی شود ترمیم اعتماد سرمایه‌گذاران و بازگشت نقدینگی ماه‌ها و حتی سال‌ها به درازا خواهد کشید.

در چنین شرایطی حتی گزارش‌های مالی درخشان شرکت‌ها نیز نمی‌تواند بر ترس از آینده غلبه کند چرا که سرمایه‌گذاری در بورس بیش از آنکه به اعداد و ارقام وابسته باشد به تصویر مشترک از آینده گره خورده است، تصویری که در میانه آژیر جنگ و آسمان ابری روشنایی خود را به سرعت از دست می‌دهد