پای دولت درمیان باشد سرمایه‌گذاری‌ها منحرف می‌شود!

0
۶۹ بازدید

بررسی تطبیقی آمارهای جهانی نشاندهنده عدم کارایی مناسب توزیع سوخت در ایران است که منجر به بهره‌وری پایین انرژی و روند صعودی شدت مصرف انرژی در ایران شده است، با این وجود، دولت حجم عظیمی از منابع کشور را صرف پرداخت یارانه انرژی می‌کند.  بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، ایران در سال ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ رتبه اول پرداخت یارانه انرژی در جهان را دارد.

یارانه یکی از ابزارهای مهم حمایتی دولت‌ها است که برای حمایت از مصرفکنندگان و تولیدکنندگان پرداخت می‌شود. براساس تعریف سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD ) هر معیاری که قیمت مصرفکننده را کمتر از قیمت بازار تعیین نماید یا برای تولیدکننده، قیمتی بالاتر از قیمتهای بازار آزاد قرار دهد یا هزینههای تولید و مصرف را کاهش دهد، یارانه نام دارد. براساس تعریف آژانس بین‌المللی انرژی (IEA ) یارانه عبارت است از هرگونه اقدام دولت که هزینههای تولید را کاهش دهد یا قیمتهای دریافتی تولیدکنندگان را افزایش دهد و یا قیمتهای پرداختی مصرفکننده را کاهش دهد.

تغییرات قیمت انرژی در سالهای اخیر تأثیر بسزایی بر میزان مصرف انرژی در کشورهای مختلف داشته است. یارانه‌های انرژی در جهان با اهداف معتبری همچون حمایت از خانوارهای کم درآمد، حفظ اشتغال، حفظ امنیت انرژی و حمایت از تولید داخلی درنظر گرفته می‌شوند.

 این حمایتها به صورت‌های گوناگونی اعمال می شوند که یکی از رایج ترین شیوه‌های آن، تعیین قیمت انرژی پایینتر از قیمت بازار آزاد است. تجربه کشورهای مختلف جهان و نظریههای اقتصادی نشان میدهد که معمولاً اینگونه یارانهها ابزار مناسبی برای دستیابی به اهداف مورد نظر نبوده و حتی مشکلات بیشتری، چون عدم تخصیص بهینه منابع، افزایش مصرف و اتلاف منابع، قاچاق و فساد اقتصادی، عدم توازن بودجه دولت و تراز تجاری انرژی و بازتوزیع منابع به نفع گروههای پردرآمد را به دنبال دارد. مسائل زیست‌محیطی، تغییرات آب وهوایی، امنیت انرژی، تداوم کسری بودجه و تحمیل هزینههای پرداخت یارانه انرژی در کشورهای در حال توسعه باعث شده تا سیاستگذاران در این کشورها به فکر حذف یارانه و رساندن قیمت انرژی به نرخ بازاری آن باشند.

 حتی کشورهای توسعهیافته نیز در پی اضافه کردن هزینههای زیستمحیطی به قیمتهای انرژی هستند تا از اثرات زیانبار آن بکاهند.  اگرچه در بعضی از کشورها، ظاهراً مصرف کنندگان از این یارانهها منتفع می‌شوند (زیرا آنها قیمتهای پایینتری برای کالاهای یارانهای پرداخت می کنند)، اما به طور غیرمستقیم متضرر خواهند شد، زیرا پرداخت یارانه، افزایش هزینههای عمومی، کاهش رشد اقتصادی و کسری بودجه را در پی خواهد داشت.

 به علاوه بعضی از دولتها به منظور تأمین مالی یارانهها، مجبور به اخذ وام و انتشار پول میشوند که این کار ثبات اقتصادی را به خطر میاندازد. بنابراین در چنین ساختاری، دولتها با دخالتهای این چنینی از طریق تغییر در قیمت نسبی کالاها و خدمات بر رشد و تولید بخشهای اقتصادی تأثیر میگذارند.

همچنین در اقتصاد مبتنی بر بازار، بهره‌گیری از مزیتهای نسبی کشور براساس تئوری رقابت صورت میگیرد و هر اندازه که شفافیت در اقتصاد گسترش و مداخله دولت در نظام قیمتها کمتر شود، انحراف از سرمایهگذاریهای مولد کاهش مییابد.

به عبارت دیگر، سرمایهگذاری به بخشهای دارای مزیت که قابلیت رقابت در بازارهای داخلی و خارجی دارند، سوق پیدا میکند، در شرایطی که دولت، قیمتها را کنترل و برای بخشی از کالاها یارانه پرداخت میکند، سرمایهگذاری دچار انحراف می‌شود.

 بر این اساس و به دلیل اخلال پرداخت یارانه در نظام قیمتگذاری و تخصیص بهینه منابع است که اقتصاددانان توسعه پرداخت یارانه را تنها برای جبران آثار نامناسب استراتژیهای توسعه و توزیع داراییها توجیهپذیر میدانند.

به طوری که پیشنهاد مینمایند در کشورهایی که استراتژیهای توسعه به دنبال ایجاد اشتغال، رشد بهره وری در بین فقرا، توزیع دارایی‌ها، تغییر تکنولوژی سرمایهبر، سرمایهگذاری در زیرساختهای اقتصادی است، نیازی به پرداخت یارانه، کاهش و تثبیت قیمت‌ها نیست. از آنجا که پرداخت یارانه‌ها هزینه سنگینی بر اقتصاد کشورها وارد میکند، لذا بیشتر کشورها به دنبال اصلاح و یا حذف سیستم یارانه هستند.

طبق آخرین دادههای آژانس بین‌المللی انرژی (۲۰۲۱)، در سال ۲۰۲۰، ۴۲ کشور در جهان یارانه انرژی پرداخت می‌کنند و یارانه انرژی دنیا بالغ بر ۱۸۱ میلیارد دلار است که نصف این مبلغ در شمال آفریقا و خاورمیانه پرداخت میشود.

 از سوی دیگر، در کشورهای صادرکننده نفت از جمله ایران، بیشترین حجم یارانه انرژی را به خود اختصاص داده است. ایران از لحاظ مصرف انرژی به منظور تولید کالاها و خدمات وضعیت مطلوبی نداشته و جزء کشورهای با شدت انرژی بسیار بالا محسوب میشود.

کاهش قابل توجه قیمت واقعی انرژی در اقتصاد ایران درحالی روی داد که قیمت واقعی انرژی در بازارهای جهانی طی دوره زمانی ۲۰۲۰-۲۰۱۰ با وجود افت‌وخیزهای فراوان با افزایش قابل توجه نیز روبهرو شد. کاهش مداوم قیمت واقعی انرژی و شکاف روزافزون میان قیمتهای داخلی و جهانی، به طور طبیعی منجر به الگوهای غیربهینه مصرف انرژی چه در بخش خانوارها و چه در بخش تولید، افزایش بیرویه مصرف آن و هدر دادن منابع انرژی در اقتصاد کشور شد.

براساس آخرین دادههای آژانس بینالمللی انرژی در سال ۲۰۲۱ و بانک جهانی، وضعیت ایران از حیث یارانه انرژی و شدت مصرف آن، مناسب نیست.

براساس آخرین آمار بانک جهانی در سال ۲۰۱۵، شدت مصرف انرژی در ایران ۵/۱برابر میانگین جهانی و ۴۸/۱ برابر میانگین منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا است. همچنین براساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۰ ایران از لحاظ نسبت یارانه انرژی به تولید ناخالص داخلی رتبه چهارم و از لحاظ سرانه یارانه انرژی، رتبه نهم را در بین کشورهایی که یارانه انرژی پرداخت میکنند، داراست. این گزارش در صدد است با استناد به آمارهای بینالمللی به مقایسه یارانه و شدت انرژی در ایران و برخی کشورهای جهان بپردازد.

**شاخص شدت مصرف انرژی

   شاخص شدت مصرف انرژی مهمترین شاخصی است که میزان بهرهوری انرژی در یک اقتصاد را منعکس میکند و براساس تولید ناخالص داخلی بر حسب نرخ ارز و برابری قدرت خرید در سال پایه ۲۰۱۱، برای اندازهگیری میزان مصرف انرژی به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی کشورها استفاده میشود.

 آخرین دادههای مربوط به این شاخص که توسط بانک جهانی منتشر میگردد مربوط به سال ۲۰۱۵ است. طبق این آمارها، ایران با رقم ۸/۷ مگاژول به ازای هر دلار تولید ناخالص داخلی جزء اقتصادهایی است که شدت مصرف انرژی بالایی دارد.

میانگین جهانی شدت انرژی در سال ۲۰۱۵ معادل ۱۳/۵ مگاژول در هر دلار، برای اقتصادهای خاورمیانه و شمال آفریقا معادل ۲۷/۵ مگاژول است که این شاخص برای ایران در مقایسه با دو میانگین فوق، بالا است.

 شاخص شدت مصرف انرژی در ایران ۵/۱ برابر میانگین جهانی و ۴۸/۱ برابر میانگین منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا است. در نمودار (۱) بررسی تغییر شدت انرژی در ایران در بازه زمانی ۲۰۱۵-۱۹۹۰ نشان میدهد که بر خلاف روند نزولی میانگین جهانی و بخش اعظمی از کشورهای جهان، این روند در ایران افزایشی است.

میانگین شدت انرژی جهان از ۶/۷ مگاژول در دلار در سال ۱۹۹۰ به ۱۳/۵ مگاژول در دلار در سال ۲۰۱۵ کاهش یافته، در حالی که در روندی معکوس، این شاخص در ایران از ۱/۵ به ۸/۷ مگاژول در دلار افزایش یافته است.

شاخص شدت انرژی، نشان می‌دهد که افزایش کارایی حرارتی وسایل مصرفکننده انرژی به دلیل بهبود تکنولوژی، صرفهجویی در مصرف انرژی و نگرانی‌های مربوط به محیطزیست مبنی بر کاهش انتشار CO2، منجر به روند کاهنده شدت انرژی در بسیاری از کشورها شده، اما در ایران اوضاع خلاف روند جهانی است.

بررسی تطبیقی آمارهای جهانی نشاندهنده عدم کارایی مناسب توزیع سوخت در ایران است که منجر به بهره‌وری پایین انرژی و روند صعودی شدت مصرف انرژی در ایران شده است، با این وجود، دولت حجم عظیمی از منابع کشور را صرف پرداخت یارانه انرژی می‌کند.  بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، ایران در سال ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ رتبه اول پرداخت یارانه انرژی در جهان را دارد.

 در سال ۲۰۱۹ ایران با پرداخت ۸۶ میلیارد دلار یارانه انرژی (براساس قیمتهای واقعی در سال پایه ۲۰۱۹)، رتبه اول پرداخت یارانه انرژی در جهان را داشت.  در سال ۲۰۲۰ به علت کاهش تقاضا و کاهش قیمت سوختهای فسیلی ناشی از شیوع ویروس کرونا، میزان یارانه پرداختی در جهان نسبت به سال ۲۰۱۹ به میزان ۹/۴۱ درصد کاهش یافت که پایینترین رقم سالانه از سال ۲۰۱۰ است، اگرچه ایران با پرداخت ۶۴/۲۹ میلیارد دلار یارانه انرژی (براساس قیمتهای واقعی در سال پایه ۲۰۲۰)، همچنان در رده اول پرداخت یارانه انرژی در جهان قرار گرفت و از این میزان ۱۲/۴۲ درصد به یارانه برق، ۱/۴۱ درصد به یارانه گاز و ۷۸/۱۶ درصد به یارانه نفت اختصاص داشت.

  با توجه به اینکه واردات انرژی در ایران سهم اندکی در تأمین تقاضای داخلی دارد، بخش غالب یارانه انرژی به صورت پنهان بوده است، به این معنا که قیمت مصوب داخلی برای انواع حامل‌های انرژی نسبت به قیمت‌های بین‌المللی کمتر بوده و این موضوع سبب ازدست‌رفتن فرصت کسب درآمد صادراتی برای کشور شده است که می‌توانست صرف ساخت ۶ پالایشگاه ۵۰۰ هزار بشکه‌ای شود. لذا اگر قیمت‌های داخلی انرژی معادل قیمت‌های بین‌المللی باشد، بازار داخلی سودی معادل صادرات برای کشور خواهد داشت. ضمن اینکه بازار داخلی دارای امنیت تقاضای بیشتری به نسبت بازارهای صادراتی است.

آژانس بینالمللی انرژی با استفاده از رویکرد شکاف قیمتی ، یارانههای مربوط به سوختهای فسیلی که به طور مستقیم توسط مصرف‌کننده نهایی، مصرف میشود را محاسبه میکند. در این رویکرد، تفاوت بین قیمت تمام شده (معمولاً قیمت جهانی) با قیمت مصرفکننده نهایی تعیین شده و بعد از ضرب آن در تعداد واحدهای مصرفی، میزان یارانه انرژی محاسبه میگردد.

(Visited 1 times, 1 visits today)

لینک کوتاه مطلب : https://jahaneghtesad.com/?p=155090

دیدگاهتان را بنویسید

Please enter your comment!
Please enter your name here