مقاله یا هندوانه؟!

0
۱۹۳ بازدید

دکتر هاشم اورعی، استاد دانشگاه صنعتی شریف

چندین سال است که جامعه علمی کشور سخت مشغول فعالیت است و ما به خود می نازیم که علم تولید می کنیم. البته چنانچه نگاهی کیلویی به علم و تحقیق داشته و محصول آن را با تعداد مقالات منتشر شده بسنجیم، کاملاً موفق بوده ایم. دانشگاه مزرعه نیست که بتوان محصول آن را با تعداد هندوانه ارزیابی کرد. دانشگاه باید در تعلیم و تربیت نیروی متخصص مورد نیاز کشور، رفع تنگناها از طریق تحقیقات و ارتقاء فرهنگی جامعه نقش آفرینی کند. اما دانشگاه های ما به وظیفه و رسالت خود عمل می کنند؟ دانشگاهی که در آن اثری از نقد بی پروا و منصفانه نباشد، دچار سیاست زدگی باشد، گرفتار انزوای جغرافیایی بوده و ارتباطش با جهان قطع باشد، قطعاً نمی تواند در صحنه اقتصادی، صنعتی، اجتماعی و فرهنگی کشور تاثیرگذار بوده و ناگزیر در محیطی بسته به تدریس گفتمان های نامربوط دل خوش خواهد کرد.

بخش بزرگی از ابتذال در نظام آموزش عالی کشور گسترش بی رویه انواع و اقسام دانشگاه هاست. در هر شهر و روستا رشته های مختلف تا مقطع دکترا تاسیس کرده ایم تا وزراء و وکلای عزیزمان علم تولید کنند، دکترا بگیرند و استاد دانشگاه شوند و همانطور که چندی پیش شاهد بودیم برای خودشان سابقه کار دست و پا کنند. به حال آن کشور باید گریست که از میان تحصیلکردگان دانشگاهی آن بیشترین بیکاران در رشته های کامپیوتر، محیط زیست و هنر بوده و کمترین بیکاران فارغ التحصیل رشته دامپزشکی باشند و در این آشفته بازار آموزش عالی، این روزها شاهد آنیم که دانشگاه پیام نور یعنی همان دانشگاهی که متعلق به وزارت علوم ماست، برای جذب دانشجو بدون هرگونه محدودیت در رسانه های جمعی تبلیغ می کند. فقط همین مانده که این مراکز به اصطلاح آموزش عالی که نام دانشگاه را یدک می کشند، اتوبوسی در میدان انقلاب داشته باشند و فریاد بزنند “بپر بالا بریم تولید علم کنیم”!

بگذریم و نگاهی به نقش علم در حوزه  علوم کاربردی بیاندازیم. اساساً زنجیره بدین صورت است که نتیجه تحقیقات علمی به فناوری تبدیل شده و در صنعت مورد استفاده قرار می گیرد. در ادامه این فرایند و با ارتقاء سطح فناوری در نهایت رفاه اقتصادی و اجتماعی افزایش می یابد. بدین ترتیب اولین حلقه ی زنجیر مراکز علمی و تحقیقاتی بوده و بهره بردار نهایی جامعه است. چنانچه این مسیر و فرایند به صورت صحیح طی شود خروجی آن در صنعت خودرو مرسدس بنز می شود ولی در روش ما خروجی همان پراید خودمان است!

دانشگاه وقتی جایگاه پیدا می کند که فعالیت های تحقیقاتی آن بر مبنای تقاضای واقعی بوده و ارتباط معنی داری بین دانشگاه و صنعت برقرار باشد. در بخش آموزش هم رسالت دانشگاه تربیت جوانانی است که با پیوستن به بازار کار گره ای از مشکلات کشور گشوده و به کمک چرخاندن اقتصاد کشور بیایند. اما امروز محققین دانشگاهی فعالیت های تحقیقاتی خود را به چاپ مقاله خلاصه کرده و انگیزه اصلی دانشجویان هم چاپ مقاله برای گرفتن پذیرش و رفتن از کشور است! در این بخش در حالیکه از میان ۳/۱ میلیون تحصیلکرده دانشگاهی بیکار، بالغ بر ۳۰۰ هزار نفر فارغ التحصیل رشته های مهندسی هستند، شاهد آنیم که یک سوم دانشجویان کشور در رشته های مهندسی و ۸% در رشته ی کامپیوتر مشغول تحصیلند. به عبارت دیگر هیچ ارتباطی بین نیاز جامعه و ظرفیت دانشگاه ها وجود نداشته و شاگرد اتوبوس آموزش عالی کشور کماکان فریاد می زند “بپر بالا بریم علم تولید کنیم”. با ادامه این روند و با توجه به افزایش شدید نرخ ارز، شاید آن روز برسد که تعداد مهندسین کامپیوترمان بیشتر از کامپیوترها شود!

بله دوستان، واقعیت این است که حلقه اول زنجیر یعنی تبدیل تحقیقات به فناوری پاره شده و مسئولین عزیزمان در آموزش عالی به دلیل ناتوانی در حل مساله، صورت آن را عوض کرده و اقدام به تحریف تعاریف نموده اند. در چنین فضایی وزارت علوم به گونه ای صحنه آرایی کرده که استخدام، ارتقاء، پذیرش در دوره دکترا و همه چیز لنگ مقاله علمی است. در پی ناتوانی در اتصال حلقه تحقیقات به فناوری، به جای اینکه مقاله علمی را عامل انتقال نتایج علمی بدانیم، آن را صرفا به ابزاری برای رسیدن به اهداف شخصی خود تبدیل کرده ایم. بدین ترتیب در فعالیت های علمی و تحقیقاتی، کیفیت کنار نهاده شده و تنها معیار کمیت است، غافل از این که تولید مقاله علمی با تولید هندوانه کمی تفاوت دارد. با کیلویی شدن فعالیت های تحقیقاتی از طریق شمردن تعداد مقالات، جامعه علمی کشور بر خود می بالد که در تولید علم به موفقیت های چشمگیری دست یافته است. اما واقعیت این است که همه ما دانشگاهیان نیز با تن دادن به تغییر تعاریف و فاصله گرفتن از نیاز جامعه در این ناکامی سهیم هستیم. حال در این آشفته بازار نظام آموزش عالی کشور، در کمال نابخردی بحث مقاله ISI را پیش می کشیم و همه امتیازات محققین را به آن گره می زنیم. چنانچه قرار باشد مقالات به لحاظ کیفی دسته بندی شوند، قطعاً باید الویت را به آن دسته از مقالاتی داد که مرتبط با رفع نیازهای جامعه باشد. وقتی که ما معیار ارزیابی را ISI قرار می دهیم یعنی خروجی حلقه اول زنجیر را در زباله دان قرار داده و خود سخت سرگرم تولید علمیم و کاری هم به خروجی آن نداریم. وقتی که ادامه حیات محققین دانشگاهی یعنی ارتقاء را در گرو تعداد مقالات قرار می دهیم و از طرف دیگر بدلیل قطع اتصال حلقه اول زنجیر با حلقه های بعدی تقاضایی وجود ندارد، در واقع نظام آموزش عالی ما با صدای بلند فریاد می زند که همه چیز مثل هندوانه کیلویی است و وقتی که پذیرش و فارغ التحصیل شدن در مقاطع تحصیلات تکمیلی تابعی از تعداد مقالات بوده و میزان اثرگذاری آن در رفع نیازهای جامعه به هیچ وجه موردنظر قرار نمی گیرد، نتیجه آن می شود که در میدان انقلاب تعداد مقاله فروشی بیشتر از هندوانه فروشی است و این اصلاً جای تعجب ندارد چون ما خودمان تعاریف را این گونه عوض کرده ایم.

با کمال تاسف باید این واقعیت را قبول کنیم که طراحان آموزش عالی کشور با عوض کردن صورت مساله، کل ماجرا یعنی علم و تحقیقات و فناوری را به مسخره گرفته اند! با کمی اغراق می توان گفت فعالیت های تحقیقاتی و مقالات علمی ما طوری طراحی شده اند که دانشجویان تحصیلات تکمیلی فارغ التحصیل شوند، متقاضیان هیات علمی استخدام شوند و اساتید ارتقاء یابند ولی هیچ دردی از کشور درمان نشود و شاید به درد خارجی ها بخورد و دردآورتر این که دل خوش کرده ایم که در تولید علم موفقیم و رتبه مان در منطقه صعود کرده است.

چاره کار آن است که نگاهمان را نسبت به علم و تحقیقات عوض کنیم، کمیت را کنار نهاده و کیفیت را ملاک قرار دهیم. تحقیقات باید مبتنی بر نیاز جامعه باشد نه فقط برای چاپ مقاله در ژورنال های بین المللی. بودجه ی تحقیقاتی کشور باید صرف آن شود که محققین کیفیت پراید را ارتقاء دهند، که البته نمی تواند کار دشواری باشد، نه برای ارتقاء کیفی مرسدس بنز، که البته کار دشواری است.

و کلام آخر این که جامعه علمی کشور سرمایه عظیمی است. باید با تامل و تحمل نظام آموزش عالی را متحول کرده و از این سرمایه ارزشمند برای توسعه و تعالی کشور عزیزمان بهره ببریم. به قول خواجه شیراز،

ای دل اندر بند زلفش از پریشانی منال            مرغ زیرک چون به دام افتد تحمل بایدش

(Visited 1 times, 1 visits today)

لینک کوتاه مطلب : https://jahaneghtesad.com/?p=112971

دیدگاهتان را بنویسید

لطفا کامنت خود را ثبت نمایید .
لطفا نام خود را وارد کنید